Bộ xích nhông là cụm truyền lực chịu tải nặng nhất trên chiếc xe máy: mỗi vòng ga, toàn bộ lực của động cơ được đẩy qua dãy mắt xích nhỏ bé để quay bánh sau, ngày này qua ngày khác cho tới khi mắt xích giãn ra và răng nhông mòn đi. Nhận biết xe máy cần thay xích nhông là kỹ năng thuộc nhóm đáng học nhất cho người đi xe máy phổ thông, vì bộ xích già cứ để sẽ càng lúc càng đắt: đầu tiên chỉ là tiếng kêu và tuột nhẹ, sau đó là nhảy răng, và cuối cùng là đứt xích giữa đường hoặc thổi luôn cảnh nhông. Bài viết này đi qua từng dấu hiệu, cách đo tại chỗ, và lý do nên thay cả bộ thay vì từng món rời rạc, trong chuỗi trang cẩm nang kỹ thuật xe máy của Mr Tú Motorbike Rental.
Câu trả lời nhanh
Bốn dấu hiệu lớn báo bộ xích nhông đã tới hạn. Một, xích giãn: chỉnh căng theo vị trí xiết mà chỉ sau vài trăm cây số đã lại lỏng, hoặc vùng chạy của con điều vượt quá mức chỉnh, đó là mắt xích đã mòn. Hai, răng nhông mòn thấy được bằng mắt: răng xếch nhọn như mỏ chim thay vì hình vuông cân, hoặc vành răng cong ở những đoạn chịu lực. Ba, tiếng kêu: loảng xoảng kim loại khi vừa buông ga, rít sắt khi chạy đều, hoặc tiếng đập nhịp vào hộp nhông ở tốc độ chậm. Bốn, tuột xích khi tăng ga gắt hoặc khởi hành lên dốc nhỏ. Gặp bất kỳ dấu hiệu nào trong nhóm trên thì mang xe tới tiệm kiểm, và nếu có hai dấu hiệu trở lên thì gần như chắc chắn là thay cả bộ ba: xích, nhông trước và nhông sau.
Vì sao bộ xích nhông hao nhanh đến vậy
Cơ chế hao mòn của bộ truyền lực rất cơ học và rất công bằng: mỗi mắt xích là một bản lề kim loại quay liên tục dưới tải, mỗi quay là một lớp kim loại mỏng bị bào đi; mỗi răng nhông là một điểm tiếp xúc nhận lực đập từ mắt xích tới. Chất bẩn và thiếu mỡ đẩy nhanh quá trình này gấp nhiều lần, vì cát và bụi lọt vào bản lề làm nhiệm vụ bào mòn, còn mặt xích khô khiến nhiệt sinh ra ở đúng chỗ kim loại cọ kim loại. Với xe máy thuê và xe chạy dịch vụ, bộ xích hao còn nhanh hơn xe nhà, vì quãng chạy lớn, tải nặng thường xuyên, và nhiều tay lái dùng ga gắt khác nhau. Thêm một loại tải nữa là môi trường: mưa và đường ngập rửa trôi lớp mỡ, để lộ xích trần cho gỉ, vì thế sau các đợt mưa mà không lau và bôi lại là bộ xích già đi trông thấy sau đúng một mùa.
Đo độ giãn xích tại chỗ trong một phút
Cách đo đơn giản nhất không cần dụng cụ: kéo mắt xích ra khỏi răng nhông sau bằng hai ngón tay ở điểm giữa trên vành nhông. Xích mới hoặc còn tốt thì mắt xích chỉ nhấc lên khỏi vành răng một li rất ngắn, gần như dính lấy; xích đã giãn thì cả mắt xích bờ lộ ra khỏi răng dễ dàng, nhìn thấy rõ khoảng hở giữa mắt xích và đáy răng. Thứ hai, đo độ chùng: các dòng xe phổ thông thường có độ chùng tham khảo ghi trong sổ xe, ước chừng một hai phân giữa hai đĩa khi bấm nhẹ; nếu sau khi chỉnh căng đúng mà chỉ một quãng ngắn chùng lại vượt ngưỡng, mắt xích đã mòn dài ra. Thứ ba, nghe khi đẩy xe trong nhà, xích tới hạn phát tiếng rít và lạo xạo gần như tiếng bậc thang gỗ mỏng, thanh âm không lẫn được với xích còn mỡ. Cả ba phép đo trên đều làm được tại nhà trong một phút, và đáng làm mỗi tháng một lần với xe chạy nhiều.
Tiến trình hao của bộ xích nhông thường đi theo một trình tự dễ đọc nếu chịu quan sát. Đầu tiên là âm báo: tiếng loảng xoảng lúc buông ga, dấu hiệu bước mắt xích đã nới ra vừa đủ để đập nhẹ vào răng. Tiếp là hình báo: răng nhông sau dần mất vuông vắn, vành xích có lớp mòn bóng loá ở một mặt. Cuối cùng là chức năng báo: chỉnh căng hết vít vẫn lỏng, rồi nhảy răng lúc ga gấp, rồi tuột hẳn. Người để ý được giai đoạn đầu thì chi phí chỉ là lớp mỡ và buổi chỉnh; để tới giai đoạn cuối thì hóa đơn là cả bộ ba cộng một buổi nằm tiệm. Đó là lý do nhiều người có thói quen nghe xe mỗi sáng đẩy ra khỏi nhà: ba giây nghe tiếng xích lăn trên đường đủ báo trước phần lớn các vấn đề sắp tới của cụm truyền lực.
Vì sao nên thay cả bộ ba chứ không từng món
Xích, nhông trước và nhông sau sinh ra như một bộ ba ăn khớp: bước mắt xích khớp với bước răng nhông. Khi chỉ thay xích mới vào nhông cũ mòn, mắt xích mới bước theo tiêu chuẩn, chạm vào các răng đã xếch theo kiểu không đều, kết quả là cả hai mòn nhanh hơn bình thường và xích mới chỉ sống được một phần tuổi thọ. Ngược lại, thay nhông mà giữ xích giãn cũng tương tự: mắt xích giãn đập liên tục lên răng mới, răng mới mòn sớm và lại kéo theo vòng hỏng tiếp theo. Kinh nghiệm của các tiệm là thay cả ba cùng lúc, cùng hãng, cùng nhóm thông số, đó cũng là cách rẻ nhất về dài hạn, dù thoạt nhìn hóa đơn cao hơn. Riêng nhông trước thường mòn chậm và ít khi gãy, một số thợ cho phép giữ lại nếu răng còn đẹp và xích mới cùng bước, nhưng nguyên tắc an toàn vẫn là bộ ba trọn vẹn.
Kéo dài tuổi bộ xích bằng cách rẻ nhất
Chăm xích không cần kỹ thuật cao, chỉ cần đều đặn. Bôi mỡ xích định kỳ, thường vài trăm cây số một lần hoặc sau mỗi chuyến mưa, bôi khi xích còn ấm để mỡ loang vào bản lề thay vì nằm trên mặt. Lau xích bằng giẻ sạch trước khi bôi lớp mỡ mới, vì bôi đè lên cát là tạo giấy nhám chạy quanh vành. Chỉnh độ căng đúng theo sổ xe, không căng quá vì căng kéo mòn mắt xích và làm láng bánh chịu lực; không để chùng quá vì xích đập vào hầm và có nhát nhảy ra khỏi nhông. Với từng dòng xe, cách chăm cụ thể đã có sẵn: kinh nghiệm bôi và chỉnh cho Honda Wave được kể trong bài bảo dưỡng dây xích của Honda Wave đúng cách, tương tự với Sirius trong bài bảo dưỡng dây xích của Yamaha Sirius đúng cách, và với xe ga trong bài bảo dưỡng dây xích của Honda Click đúng cách, cùng một nguyên tắc chỉ khác vị trí con điều và vít chỉnh.
Với xe thuê: nhận xe thì kiểm gì
Khách thuê nên dành một phút cho cụm truyền lực trước khi lăn bánh, vì giữa chuyến đi xa mà xích có vấn đề là tiêu cả buổi. Ba việc: kéo thử xích khỏi nhông sau để đo độ giãn như trên, bấm nhẹ xích xem độ chừng nằm trong ngưỡng, và nghe khi kéo nhẹ xe quanh chỗ nhận xem có rít hay lạo xạo không. Nếu có dấu hiệu tới hạn, yêu cầu chủ xe xác nhận hoặc đổi xe; đa số chủ xe cho thuê muốn biết và sẽ thay hoặc chỉnh ngay, vì bộ xích đứt giữa đường cũng là rắc rối của chính chủ. Khi thuê dài ngày hoặc đi vùng núi, hỏi chủ xe mốc bôi mỡ gần nhất, nếu đã quá mốc thì xin bôi thêm hoặc tự bôi một lớp sau khi được đồng ý, một tuyp mỡ nhỏ vừa rẻ vừa gọn trong cốp.
Câu hỏi thường gặp
Xích khô hết mỡ có cần thay ngay không?
Chưa chắc. Xích khô mới chỉ thiếu mỡ thì lau sạch và bôi lại là cứu được. Nhưng nếu xích đã kêu rít một khoảng dài hoặc gỉ đỏ ở bản lề, lớp mòn đã bắt đầu, bôi mỡ chỉ làm chậm chứ không đảo ngược, nên kiểm độ giãn sớm.
Chỉnh căng xích nhiều lần có thay được cho việc thay mới không?
Căng lại chỉ xử lý độ chùng, không xử lý độ giãn của mắt xích. Con ảy chỉ có vùng di chuyển hữu hạn; khi vùng đó hết mà xích vẫn lỏng nghĩa là bước mắt xích đã dài ra, lúc đó chỉnh tiếp là vô nghĩa, thay là đường duy nhất.
Thay bộ xích nhông mất bao lâu?
Tại các tiệm quen, việc thay cả bộ ba thường chỉ mất nửa buổi, phần lâu nhất là ra vào nhông sau chứ không phải dãi xích. Với xe thuê, hẹn chủ xe trước buổi nhận xe thì khách sau không bị gián đoạn vì xe nằm tiệm.
Tóm lại
Bộ xích nhông tới hạn tự báo qua bốn thứ: giãn nhanh, răng xếch, tiếng kêu, và tuột ga. Kéo mắt xích khỏi nhông để đo, nghe khi đẩy, và nhớ rằng thay cả bộ ba luôn rẻ hơn thay rời. Bôi mỡ đều, chỉnh căng đúng, và với xe thuê thì kiểm một phút trước khi nhận. Các hạng mục bảo dưỡng khác được gom tại trang chủ đề bảo dưỡng và kiểm tra xe máy. Mr Tú Motorbike Rental hỗ trợ khách thuê qua điện thoại hoặc Zalo trong giờ mở cửa từ 08:00 đến 17:00 hằng ngày.