Dây côn là bộ phận truyền lực giữa tay côn và cơ cấu ly hợp bên trong hộp số. Trên Yamaha Sirius, dây côn hoạt động liên tục mỗi lần sang số, nên sau một thời gian dài nó sẽ giãn, khô hoặc mòn, dẫn đến hiện tượng côn nặng, côn trượt và sang số giật. Kiểm tra dây côn định kỳ giúp xe sang số êm, khởi động ngang dốc ổn định và tránh hư hỏng lan sang bộ ly hợp vốn tốn kém hơn nhiều. Bài viết hướng dẫn cách kiểm tra dây côn chi tiết, dễ thực hiện tại nhà cho dòng xe số phổ thông này.
Dây côn hoạt động thế nào trên xe số
Khi bạn bóp tay côn, lực kéo truyền qua vỏ dây đến cần điều khiển ly hợp, làm các tấm ma sát tách khỏi nhau và ngắt lực truyền từ động cơ sang hộp số. Khi buông tay, lò xo ép các tấm ma sát khép lại, xe nối lực trở lại. Dây côn vì thế chịu lực kéo liên tục và là chi tiết hao mòn đúng nghĩa: không sửa được, chỉ có bảo dưỡng và thay đúng lúc. Trên Sirius, bố trí dây chạy từ tay lái xuống phía phải động cơ, đường đi khá thẳng nên ít bị kẹt gấp khúc, nhưng lại dễ hôi bụi vì nằm gần mặt đường.
Cấu tạo bên trong gồm ba lớp: cáp thép lõi nhiều sợi xoắn, lớp vỏ lót trượt và vỏ bọc cao su chống bụi nước. Điểm quan trọng cần nhớ là cáp chỉ trượt mượt khi lớp lót còn đủ dầu bôi trơn và không lọt hạt bụi. Vì vậy mọi vết rách trên vỏ bọc, dù nhỏ, đều là cửa ngõ cho bụi và nước, và là nguyên nhân khiến dây côn xuống cấp nhanh gấp nhiều lần so với lão hóa tự nhiên.
Dấu hiệu côn nặng, côn trượt và sang số giật
Bạn nên để ý bốn biểu hiện sau. Thứ nhất, tay côn nặng hơn thường lệ, phải bóp sâu mới thấy điểm ngắt; đây là dấu hiệu dây giãn hoặc khô cáp. Thứ hai, khi ga lên nhưng xe không tăng tốc tương ứng, vòng tua máy tăng mà xe ì, đó là côn trượt, hoặc do cáp chỉnh sai hành trình hoặc do bố côn đã mòn. Thứ ba, sang số khó, đặc biệt vào số một khi xe đứng, cần số kêu lách cạch và có lúc phải thả bóp côn hai lần mới vào được. Thứ tư, tiếng rít nhẹ vùng tay côn khi bóp nhả liên tục. Gặp một trong các biểu hiện trên, hãy kiểm tra dây côn trước khi nghi ngờ bộ ly hợp bên trong.
Còn một biểu hiện ít được để ý: tay côn bị lệch điểm ngắt theo thời gian trong ngày. Sáng sớm trời lạnh tay côn nặng hơn, sau khi xe chạy nóng tay côn nhẹ trở lại. Đây là dấu hiệu mỡ trong cáp bị đặc và đang cần bôi trơn lại, không phải lỗi của bố côn. Phân biệt được nhóm dấu hiệu của cáp và nhóm dấu hiệu của bộ ly hợp giúp bạn tránh thay những chi tiết không hỏng và tiết kiệm chi phí sửa chữa.
Kiểm tra hành trình tay côn tự làm
Bước đầu tiên là đo hành trình tự do của tay côn. Trên Sirius, hành trình hợp lý thường vào khoảng một phần năm của toàn bộ chiều bóp, tương đương khoảng một đến hai cm ở đầu tay côn. Cách kiểm tra: đặt hai ngón tay lên tay côn, bóp nhẹ cho đến lúc cảm thấy lực căng bắt đầu tăng đều; đoạn bóp thoải mái đầu tiên chính là hành trình tự do. Nếu hành trình quá lớn, điểm ngắt nằm quá gần cuối, khiến bạn bóp mỏi tay và sang số muộn. Nếu hành trình quá ngắn, côn có thể trượt nhẹ khi chạy vì các tấm ma sát chưa khép hết. Điều chỉnh bằng ốc chỉnh ở cần điều khiển gần động cơ hoặc bằng chiết chỉnh tại tay lái, chỉnh nhỏ từng nửa vòng rồi chạy thử.
Khi chỉnh, nhớ nguyên tắc: chỉnh ở cần dưới trước để đưa hành trình về gần chuẩn, rồi dùng chiết chỉnh tay lái để tinh chỉnh. Chỉnh xong, bóp nhả chục lần rồi đo lại, vì cáp có thể co giãn nhẹ sau chuỗi thao tác. Nếu sau hai lần chỉnh mà điểm ngắt vẫn thất thường, vấn đề không còn nằm ở hành trình mà ở cáp hoặc bố côn.
Kiểm tra cáp và vỏ dây
Quan sát dọc đường dây: vỏ ngoài có vết nứt, phồng hoặc chỗ bị ma sát vào khung xe không. Kéo nhẹ cáp theo phương dọc ở đoạn gần tay lái: nếu cảm giác lỏng lẻo bất thường, cáp có thể bị sờn và sắp đứt. Bóp nhả tay côn nhiều lần và nghe: tiếng rít là dấu hiệu cáp khô cần bôi trơn. Với Sirius đi phố nhiều, bụi và nước mưa lọt vào vỏ dây làm cáp gỉ, vì vậy nên nhỏ dầu bôi trơn vào hai đầu cáp định kỳ mỗi vài tháng. Không dùng mỡ đặc vì mỡ giữ bụi và gây kẹt về mùa lạnh.
Một cách kiểm tra nữa là đề máy, kéo côn, vào số một và giữ nguyên tay côn: xe phải đứng yên, không bò tới. Nếu xe nhích dần dù tay côn đã bóp hết, côn đang trượt và cần chỉnh ngay trước khi đi tiếp. Thử nghiệm tương tự khi lên dốc nhẹ hoặc khi chở nặng để đánh giá mức trượt rõ hơn.
Khi nào cần thay dây côn
Bôi trơn và chỉnh chỉ có tác dụng khi cáp còn tốt. Bạn nên thay dây côn khi: đã chỉnh hết hành trình mà tay côn vẫn nặng; cáp có đoạn sờn lộ hoặc gỉ rỗ; điểm ngắt thay đổi thất thường giữa những lần chạy; hoặc tiếng kêu lõi cáp rõ dần dù mới bôi trơn. Thay dây côn Sirius là công việc vừa túi và có thể làm tại nhà nếu bạn có dụng cụ cơ bản, nhưng nếu chưa quen, nên đến tiệm để tránh chỉnh sai hành trình gây trượt côn khi đang lưu thông. Sau khi thay, chạy rà một quãng rồi chỉnh lại hành trình một lần nữa vì cáp mới thường giãn nhẹ sau vài ngày đầu.
Về chu kỳ, không có con số cứng cho mọi xe, nhưng với xe đi phố đều đặn, nên kiểm tra cáp mỗi vài tháng một lần và cân nhắc thay mới sau một hai năm tần suất sử dụng. Nếu xe phải đứng đỗ lâu, hãy bóp nhả tay côn nhiều vòng trước khi đề máy trở lại để dầu bôi trơn phủ đều bề mặt cáp, tránh giật đứt khi cáp khô sau thời gian nghỉ.
Sai cách hay gặp khi tự chỉnh côn
Lỗi phổ biến nhất là chỉnh hành trình quá ngắn với mong muốn tay côn nhẹ, kết quả là bố côn mòn nhanh và xe trượt côn khi lên dốc. Lỗi thứ hai là bôi mỡ công nghiệp dày vào cáp thay vì dầu chuyên dụng, khiến mùa đông cáp kẹt cứng, buông côn không hết và xe lao về phía trước dù tay đã nhả. Lỗi thứ ba là dùng cáp không đúng mã xe: cáp dài quá sẽ gấp khúc ở cần dưới, ngắn quá thì chỉnh không đủ hành trình. Đúng mã, đúng dầu và đúng hành trình là ba yếu tố quyết định độ bền của cụm côn.
Dây côn trong tổng thể bảo dưỡng xe số
Dây côn nên được kiểm tra cùng lúc với các công việc bảo dưỡng khác để tiết kiệm thời gian. Ví dụ, mỗi lần thay nhớt, hãy nhờ thợ kiểm tra luôn độ giãn cáp và bôi trơn hai đầu dây; mỗi lần vệ sinh bugi, hãy thử lại điểm ngắt côn và độ êm khi sang số. Nếu bạn tự thực hiện tại nhà, một lịch trình gộp là: kiểm tra áp suất lốp, siết ốc lỏng, bôi trơn cáp côn và ga, lau khô chỗ đọng nước quanh cụm điện. Cách làm này giữ mọi chi tiết nhỏ đều được chú ý đều đặn thay vì chỉ được chăm khi đã hỏng.
Điều cuối cùng cần nhớ: côn nặng đôi khi không do dây mà do cần điều khiển bị gỉ hoặc thiếu mỡ ở trục quay. Trước khi kết luận dây côn hỏng, hãy bôi trơn điểm nối giữa cần dưới và cần gạt, vì đôi khi chỉ cần vài giọt dầu là mọi thứ mượt trở lại mà không cần thay gì cả.
Vai trò của dây côn với người thuê xe đi phố
Trong điều kiện giao thông Hà Nội, tay côn được bóp liên tục khi rẽ ngã tư, vượt xe và đổ dốc chậm. Một chiếc Sirius có côn nhẹ, điểm ngắt rõ giúp cánh tay đỡ mỏi và sang số êm, đặc biệt khi bạn phải đi trong giờ cao điểm mỗi ngày. Nếu bạn thuê xe máy để đi lại lâu dài, hãy thử bóp côn vài lần ngay khi nhận xe, cảm nhận độ nặng và điểm ngắt, và báo ngay nếu thấy bất thường. Bạn có thể xem chủ đề về dòng Sirius để tham khảo thêm các bài bảo dưỡng khác của xe số, hoặc đọc kinh nghiệm kiểm tra xe trước khi nhận xe trước khi ký hợp đồng thuê.
Kết luận
Dây côn là chi tiết nhỏ nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến độ êm khi sang số và an toàn khi dừng xe. Hãy kiểm tra hành trình tay côn, quan sát vỏ cáp, bôi trơn định kỳ và thay đúng lúc. Với người đi thuê xe, một lần thử bóp côn khi nhận xe chỉ mất vài giây nhưng giúp cả hành trình sau đó êm ái hơn nhiều.
Dây côn chỉ là một trong nhiều hạng mục cần kiểm tra định kỳ trên xe số. Bạn nên đọc thêm về cách kiểm tra bugi trên Yamaha Sirius và thời điểm cần thay nhớt máy trên Yamaha Sirius để bảo dưỡng xe một cách hệ thống. Toàn bộ hướng dẫn chi tiết nằm trong chuyên mục Xe máy của trang.