Chùa Thầy hôm nay được nhiều người biết đến qua sân khấu nước và các hang động trên núi Sài Sơn, nhưng với khách đi xe máy buổi trưa dừng chân ven đường, thứ khiến họ nhớ lâu nhất lại thường là bữa ăn. Món ăn mùa của Chùa Thầy đáng thử gồm những món dân dã gắn với vùng Quốc Oai: gạo nếp mới, cá nước ngọt, các món chay thanh đạm dịp lễ và những chiếc bánh làm từ bột gói rau vườn. Bài viết này điểm qua các món nên thử, ăn ở đâu và nên đi giờ nào cho vừa lòng người vừa yên bụng.
Câu trả lời nhanh cho người ít thời gian
Nếu bạn chỉ dừng một bữa, hãy ăn sáng hoặc ăn trưa tại các quán gia đình trước khu cổng chùa, gọi món bản địa như xôi nếp, bánh giầy đậu, cơm chay hoặc cá đồng kho; giá vừa phải và chủ quán thường là người địa phương. Muốn gọn nhất thì dừng trước cổng, để xe ở quán có chỗ trông, rồi gọi món theo khuyến nghị của chủ quán; ai đã từng đi chuyến sáng sớm đến Chùa Hương bằng xe máy sẽ thấy quán trước cổng chùa cũng là chốt trông xe tiện nhất của cả khu.
Các món nên thử khi đến vùng Sài Sơn
Vùng Quốc Oai nằm giữa đồng bằng và chân núi đá vôi nên bữa ăn nơi đây mang màu sắc rất riêng. Thứ nhất là các món từ cá nước ngọt, đặc biệt cá rô, cá trắm đánh bắt từ các ao hồ quanh vùng; cá kho tương nhạt đậm đà, cá rô chiên giòn chấm mắm gừng là hai kiểu chế biến phổ biến nhất. Thứ hai là các món từ nếp: xôi, bánh giầy, bánh nếp gói lá, làm từ thứ gạo nếp nguồn gốc vùng mạn ngược bán về. Thứ ba là món chay: vào ngày rằm và dịp lễ, các quán quanh chùa bày món chay thanh như đậu hũ số cà, canh rau vườn, giá đỗ xào, rất hợp với khách vừa tham quan chùa vừa muốn ăn nhẹ.
Đi vào mùa nào cũng có thứ riêng của mùa đó. Mùa vụ mới có xôi nếp thơm và ngô luộc; mùa hè có các món chua mát giải nhiệt; cuối năm các nhà hàng phục vụ thêm gà thả vườn và các món ăn đãi tiệc. Nếu bạn cùng lúc ấy đang đi trúng một cơn mưa nhỏ, chợt nhớ đến không khí ướt át được tả trong bài về khung cảnh đặc sắc nhất ở Chùa Hương, và bữa nóng ven đường là chỗ chờ lý tưởng.
Chi tiết hơn về từng món: cá rô đồng quanh vùng có thịt ngọt và dai, cách chế biến được ưa nhất là chiên giòn nguyên con chấm muối tiêu chanh, hoặc kho cùng tương và gừng để ăn cơm; hai kiểu này thường có mặt ở hầu hết quán gia đình quanh khu. Gạo nếp vùng mạn ngược dẻo và thơm, vì thế xôi ở đây thường không cần ăn kèm nhiều thứ, chỉ rắc chút vừng hoặc muối vừng là đủ; bánh giầy đậu xanh đập dập là món hợp để mang theo cho đoạn leo núi, nhẹ, no và không lo đổ. Món chay của các quán quanh chùa làm theo kiểu nhà ăn: đậu hũ số cà chua mượt, canh rau vườn ngọt tự nhiên, giá đỗ xào tỏi giòn; vào ngày rằm, nhiều quán bày sẵn mâm chay đặt trước cho khách đoàn nên gọi trước nếu đi nhóm đông.
Ăn ở đâu và giờ nào dễ chịu
Các quán quanh khu di tích thường mở theo giờ tham quan: sớm nhất từ sáng, đông nhất vào khung trưa khi đoàn khách về nghỉ. Muốn yên tĩnh, hãy ăn trưa sớm trước mười một giờ rưỡi hoặc ăn muộn sau một giờ, tránh đúng giờ đoàn về. Quán gia đình thường có chỗ gửi xe miễn phí cho khách ăn, hỏi trước khi đổ xe. Ngoài khu cổng, dọc đường vào từ trục đường lớn cũng có các nhà hàng vườn rộng rãi, hợp cho nhóm đông muốn ngồi lâu; giá ở đây thường dễ chịu hơn các khu du lịch lớn cùng tỉnh.
Món theo mùa cụ thể hơn như sau. Mùa vụ mới, khoảng cuối năm dương lịch và sau tết, là lúc gạo nếp mới dẻo nhất, xôi và bánh nếp làm ra lúc này thơm hẳn ngày thường. Mùa hè, các quán bày món thanh mát như canh cua rau đay, đậu phụ số dưa, nước vối hoặc nước sâm để khách vừa ăn vừa giải nhiệt sau quãng đường nắng. Mùa thu, khi mưa rào thưa dần, món kho lại lên ngôi: cá đồng kho tương, thịt kho trứng, ăn cùng cơm nóng rất hợp với tiết se lạnh buổi sớm. Mùa đông, quán mở sớm ít hơn và đa số nấu theo yêu cầu, nên gọi trước khi đến là cách chắc ăn nhất cho nhóm muốn ăn món nóng giữa trời rét.
Ăn uống với khách đi xe máy đường xa
Người đi xe máy nên để ý hai điều khi ăn giữa chuyến. Một là tránh ăn quá no rồi lập tức leo lên các hang Bàn Cờ, hang Các, vì quãng bậc đá dốc khiến bụng no rất khó chịu; ăn nhẹ, để phần chính cho bữa sau khi xuống núi. Hai là canh giờ mưa: mưa rào chiều về dễ đến bất chợt, nên ưu tiên quán có mái che rộng và có chỗ trông xe. Ai từng đọc về cuối thu đi Chùa Hương bằng xe máy sẽ thấy hai điều này khớp hoàn toàn với lịch trình sớm về sớm của người đi xe.
Chuẩn bị gì trước khi ghé ăn
Mang theo nước riêng, vì giữa các quán có đoạn đường nắng và không có hàng bán. Chuẩn bị tiền mặt mệnh giá nhỏ cho các quán gia đình; một số quán quanh thôn chưa nhận thanh toán không tiền mặt. Nếu mang theo thức ăn nhẹ, tuyệt đối không mang lên khuôn viên chánh điện; ăn ở khu vực quán, rồi bỏ rác đúng chỗ quy định. Trước chuyến đi, bạn có thể xem thêm các gợi ý điểm tham quan khác quanh Hà Nội ở chủ đề du lịch vùng ven Hà Nội, hoặc duyệt thêm mục du lịch để ghép thêm chặng ăn chơi trên đường về.
Nếu muốn mua quà mang về, hỏi quán có bán nếp nguyên hạt, đậu xanh hoặc tương tự gia vị bản địa không; nhiều nhà quanh thôn có đồ tự làm nhưng không trưng bày sẵn. Nhớ rằng hàng gia đình quanh khu di tích thường không có túi nilon đóng gói kiểu siêu thị, nên mang theo hộp hoặc túi vải nếu định mua nhiều. Cuối cùng, hãy coi bữa ăn là một phần của lịch trình chứ không phải khoảng chờ: ngồi quán ven đường khoảng giữa chuyến là lúc xe được nghỉ máy, người được nghỉ nắng, và chủ quán thì sẵn sàng kể thêm về những góc đẹp quanh vùng mà khách du lịch ít biết.
Về vệ sinh an toàn thực phẩm, vài quán quanh khu di tích mở bán theo mùa khách nên tủ lạnh và tủ đông có nơi không đầy đủ như trong phố; vì vậy, món nào nấu tại chỗ, nấu khi có khách là lựa chọn an toàn hơn món để sẵn từ sáng. Quan sát quán trước khi ngồi cũng nói lên nhiều điều: quán đông người địa phương, bán chạy nên nguyên liệu quay vòng nhanh, chủ quán bày biện sạch sẽ và rửa bát ngay tại vòi nước chảy. Tránh món dễ hỏng nếu đến vào giờ chiều muộn, ưu tiên món nóng vừa nấu; và nếu mang theo trẻ nhỏ, gọi món quen thuộc như cơm rang, trứng hay sườn để bé dễ ăn hơn các món đặc sản lạ vị.
Các câu hỏi thường gặp
Ăn một bữa ở Chùa Thầy khoảng bao nhiêu? Bữa quán gia đình với món bản địa thường nhẹ hơn so với các khu du lịch lớn; giá thay đổi theo món và quán, hỏi trước khi gọi nếu đi nhóm đông.
Ngày chay có quán mở không? Ngày rằm và dịp lễ các quán có món chay; chỉ nên xác nhận trước khi đến đúng dịp để không mất chuyến.
Quán nào trông xe an toàn nhất? Ưu tiên quán có sân gíu xe rào kín và người trông; thường là quán ngay trước cổng chùa.
Ghi chú cuối về kiểu ăn uống hợp với từng nhóm khách. Nhóm bạn trẻ thường chọn ăn nhẹ trước khi lên hang và ăn bữa chính sau khi xuống, vì tuổi trẻ tiêu hao năng lượng nhanh và ăn nóng giữa núi không tiện. Gia đình có trẻ nhỏ nên ăn bữa chính trước khi vào khuôn viên chùa, để phần tham quan nhẹ bụng, bé không đói khóc giữa chùa. Người lớn tuổi nên ăn vừa phải, nghỉ lâu ở quán, vì bữa no cộng quãng leo bậc đá là tải nặng cho tim mạch; và mọi nhóm đều nên gọi món theo khuyến nghị của chủ quán, bởi người nấu hiểu nguyên liệu của mình hơn thực khách.
Tóm lại
Món ăn mùa của Chùa Thầy đáng thử là các món bản địa dân dã của vùng Quốc Oai, từ cá đồng kho đến xôi nếp và món chay ngày rằm, được phục vụ tại các quán gia đình quanh cổng chùa. Ăn nhẹ trước khi leo núi, canh giờ mưa, và để xe ở quán có người trông, bạn sẽ có một chuyến đi trọn vẹn cả về cảnh lẫn về vị.