Làng cổ Đường Lâm nổi tiếng bởi nhà đá ong, giếng cổ và những ngõ gạch rêu phong, nhưng ít khách để ý rằng trải nghiệm ẩm thực nơi đây cũng là một nửa của chuyến đi. Ngồi ăn bữa trưa trong sân nhà cổ, ăn món quê nấu kiểu quê, rồi vác theo ít đặc sản về phố, là những thứ làm nên khác biệt giữa một chuyến đi cho biết và một chuyến đi đáng nhớ. Bài viết này điểm danh các món nên thử khi đi xe máy tới Làng cổ Đường Lâm, trong loạt bài của chùm chủ đề Ba Vì – Hòa Bình – Mai Châu – Mộc Châu. Các gợi ý điểm đến khác quanh thủ đô được gom tại chuyên mục du lịch Hà Nội.

Câu trả lời nhanh

Ba món tạo nên diện mạo ẩm thực Đường Lâm: gà Mía gà ri luộc hoặc rang gừng, dọn cùng lá chanh và muối tiêu chanh; chè Lam Sơn Tây, loại bánh nếp dẻo phủ vừng, ngọt thanh, hợp làm quà; và các món quê nhà như thịt kho trứng, canh cua đồng dọn cơm phiên ở các nhà cổ mở cửa đón khách. Ăn trưa trong làng là chọn đáng giá nhất, vì phần lớn quán chỉ mở ban ngày, khép lại khi vắng khách chiều. Kết hợp chuyến ăn với lịch trình một ngày như đã mô tả trong bài chuẩn bị cho chuyến đi Đường Lâm sẽ giữ được trọn quỹ thời gian.

Gà Mía: món chủ lực của vùng Sơn Tây

Nói đến Đường Lâm là nói đến gà Mía, giống gà ri chân nhỏ, thịt chắc, da vàng mỏng, đậm đà hơn nhiều giống gà công nghiệp. Cách dọn phổ biến nhất là luộc chín tới, chặt miếng, chấm muối tiêu vỏ chanh hoặc muối trứng; dân sành còn gọi riêng món gà rang gừng, thịt thấm gừng còn thơm để giữ chỗ trên bàn nhậu nhẹ cuối tuần. Một con gà luộc cho bốn người ăn kèm xôi hoặc cơm là vừa, gọi thêm rau muống chẻ và canh là thành bữa trưa chuẩn quê.

Điều nên biết trước khi gọi: gà ri thật nấu chín hơi dai hơn gà thường, da mỏng và xương nhỏ, ai quen thịt mềm công nghiệp ban đầu có thể tưởng quán nấu chưa tới. Đó là đặc sản đàng hoàng, chứ không phải lỗi bếp. Nếu đi nhóm đông cuối tuần, gọi trước để quán giữ gà, vì hàng gà ngon trong làng thường hết sớm vào buổi trưa.

Cách gọi cũng đáng học vài câu: một con gà luộc kèm xôi cho hai người là đủ phần chính, thêm món rau và canh thì bốn người nên gọi một con rưỡi. Hỏi quán gà nuôi chạy hay gà mua lẻ, vì thịt khác nhau rõ; gà chạy đồng ngực chắc, ngọt nước, dù nấu lâu vẫn không bở. Cuối cùng, nên ăn gà lúc còn nóng, món này để nguội thì da nhão và thịt khô đi trông thấy, gọi theo đợt thay vì gọi một mâm chờ cả giờ.

Chè Lam và các món quà mang về

Chè Lam Sơn Tây là thứ quà được mua nhiều nhất ở Đường Lâm: bánh làm từ nếp nương rang, mật mía và đậu phụng, cay cay nơi đầu lưỡi, dẻo mà không dính răng. Chè lam ngon phải thơm mùi nếp rang, ngọt thanh của mía chứ không ngọt gắt của đường; mua một hai hộp về làm quà là đủ, nên chọn quán đóng gói ngày hôm đó thay vì hàng để lâu trên kệ. Ngoài chè lam, các hàng ven ngõ còn bán tương, mắm của gia đình, hạt dẻ nếu đúng mùa, và mứt gừng, tất cả hợp làm quà biếu vừa túi tiền.

Kinh nghiệm mua quà nơi làng cổ: nên hỏi giá trước khi gói, và hạn sức mua lại ở mức vài món chính. Rẻ đắt từng hàng có khác nhau, và phần nhiều các cụ bán hàng ở đây thẳng thắn về giá, nên cứ hỏi nhẹ nhàng là biết ngay. Đi xe máy mua quà còn một lưu ý nhỏ: để quà trong cốp hoặc balô, đừng treo lủng lẳng trên tay về, vì quãng đường bốn mươi lăm cây số về phố đủ cho một hộp chè lam bay khỏi dây buộc nếu để hờ hững.

Ăn trong nhà cổ: trải nghiệm đáng tiền hơn món ăn

Một vài nhà cổ trong làng mở cửa cho khách tham quan kèm gian bếp và mâm cơm phiên. Món ở đây thường rất giản dị: thịt kho tàu, trứng chần, canh cua rau đay, cà pháo muối, dưa và tương, nhưng chính khung cảnh mới là món chính: ăn trên bộ ván gỗ trong nhà ba gian mái ngói, nghe kể chuyện gia tộc và ngắm tủ thờ. Giá cả theo đầu người, đặt trước với gia chủ, và thường chỉ nhận ít khách mỗi bữa để giữ được chất riêng ấy.

Nếu bạn từng đọc bài về ăn gì khi đi Chùa Tây Phương, bạn sẽ nhận thấy logic tương tự: vùng này ăn theo mùa và theo gia đình, món không cầu kỳ nhưng nguyên liệu thật, và ai gặp đúng tay nấu ngon là có bữa đáng nhớ cả năm. Cả hai điểm thường đi ghép trong cùng ngày, nên có thể ăn sáng ở gần chùa và để bữa trưa xịn cho Đường Lâm.

Ăn sáng và ăn tối ven Sơn Tây

Nhóm khởi hành sớm thường dừng ăn sáng ở Sơn Tây trước khi vào làng: phở bò, cháo trai, bánh cuốn và xôi chè đều là hàng quen mặt của dân Hà Nội đi vòng qua đây buổi sáng. Ăn sáng ở chợ Sơn Tây vừa rẻ vừa nhanh, lại thêm một lớp trải nghiệm chợ quê thật thụ, thứ mà các quán cà phê dọn đẹp dọc đại lộ không có.

Về buổi tối, nếu nhóm nán lại, thị xã có các hàng bún, bánh và lò quay gà tay vịt mở tới khuya hơn trong làng. Nhưng với khách đi xe máy về Hà Nội, lời khuyên vẫn là ăn tối sớm và về trước trời sập, vì đường tỉnh về đêm kém sáng và rét về chiều, nhất là mùa đông; chi tiết chọn khung giờ đi đã được phân tích trong bài về tháng nào nên đi Đường Lâm.

Ăn uống và chạy xe: vài lưu ý nhỏ

Trưa nắng, nên ăn vừa phải rồi nghỉ nửa tiếng uống nước, uống trà tại quán, thay vì lên xe phóng liền sau bữa no; cơ thể no mà chạy ngay trong nắng chiều là công thức cho cơn buồn ngủ trên yên. Với đồ mang về, các món dễ hỏng nên để trong túi giữ lạnh nhỏ, mua sát giờ về. Trưa chủ đông, hàng quán trong làng đông khách đoàn, nên dừng ở quán sớm hơn hoặc gọi trước nếu đi nhóm trên sáu người.

Nước uống cũng nên tính vào kế hoạch: ngày hè đi xe một chiều bốn mươi lăm cây số, cơ thể mất nước nhanh hơn bạn nghĩ, và triệu chứng đầu tiên của mất nước chính là giảm tập trung khi lái. Mang theo chai nước trên xe, uống từng ngụm nhỏ ở các điểm dừng, tránh dốc một lần một chai lạnh giữa trời nắng. Ai đi chiều về muộn thì thêm một ly cà phê hoặc trà gừng ở Sơn Tây trước khi băng đại lộ, vừa đỡ mệt vừa đỡ buồn ngủ.

Cuối cùng, một quy tắc xã giao nhỏ của làng cổ: nhiều nhà xin giữ lại đôi dép trước cửa, khách đi giày vào nhà cổ nên chú ý; và hỏi giá trước khi cho trẻ em trong nhà chụp cùng, có nơi cho phép, có nơi không. Những phép lịch sự mọn này giúp chuyến ăn của bạn được đón tiếp tử tế hơn, và lần sau trở lại, người làng còn nhớ mặt.

Các câu hỏi thường gặp

Ăn trưa ở Đường Lâm có đắt không? Giá theo vùng quê, một bữa trưa với gà Mía cho bốn người thường vừa túi tiền hơn hẳn một bữa quán phố.

Chè lam để được bao lâu? Vài ngày trong hộp kín ở nơi khô thoáng; nên mua hàng đóng gói ngày hôm đó và ăn sớm cho đúng vị dẻo thơm.

Có quán ăn chay ở Đường Lâm không? Món chay giản dị thường có thể yêu cầu các quán trong làng chuẩn bị trước; nên hỏi trước qua nơi lưu trú hoặc quán quen.

Ăn sáng ở đâu trước khi vào làng là tiện? Khu chợ Sơn Tây với phở, cháo trai, bánh cuốn, cách làng chừng mười mấy cây số, hợp với nhóm khởi hành từ Hà Nội sớm.

Đi nhóm đông nên đặt trước không? Nên, vào cuối tuần và dịp lễ, nhất là nếu muốn ăn cơm phiên trong nhà cổ, vì mỗi nhà chỉ tiếp được ít khách.

Gà Mía mua sống mang về được không? Được, nhiều quán bán gà sẵn làm lông; mang về bằng xe máy nên để trong túi thoáng, tránh nắng trực tiếp và về nhà chế biến trong ngày.

Tóm lại

Ẩm thực Đường Lâm là ẩm thực của những thứ nhỏ mà thật: con gà ri luộc chấm muối chanh, miếng chè lam dẻo thơm nếp rang, bữa cơm phiên trên bộ ván gỗ nhà cổ. Kế hoạch ăn hợp lý cho chuyến một ngày là ăn sáng ở chợ Sơn Tây, dành bữa trưa xịn cho trong làng, và mua quà vào lúc ra về. Chuyến đi xe máy bốn mươi lăm cây số khi được kết thúc bằng đúng mâm quê sẽ luôn được kể lại nhiều hơn bất kỳ chuyến đi xa nào mà bụng chỉ toàn đồ ăn nhanh.