Các tuyến đường liên xã, đường vào bản, đường công trình hoặc đoạn gánh tạm ở vùng núi phía bắc nhiều nơi vẫn là đá dăm và sỏi. Mặt đường này trông có vẻ bám chắc, nhưng thực tế nó khiến bánh xe dao động liên tục, giảm độ bám và làm mọi thao tác lái kém chính xác hơn hẳn đường nhựa. Chạy xe máy trên đường đá dăm và sỏi đòi hỏi cách xử lý riêng, từ kỹ thuật ra ga cho tới tư thế ngồi. Bài viết này đi qua từng lớp vấn đề và cả những lưu ý riêng cho khách thuê xe máy.
Câu trả lời nhanh
Nguyên tắc chung trên đường đá dăm là giữ tốc độ thấp và đều, ra ga vào ga thật nhẹ nhàng, phanh trước bằng phanh sau và tránh phanh gấp tuyệt đối. Hai chân kê chắc trên bàn đạp, gót ép nhẹ vào hông xe để cơ thể hoạt động như giá chống, và đứng nhẹ nhàng trên bàn đạp khi qua đoạn đá lỏi. Mắt nhìn xa để chọn vệt xe trước đã đi qua, luôn chuẩn bị sẵn tư thế thả tang nếu bánh trước va phải hòn đá to. Những thao tác này thuộc nhóm các kỹ năng lái nâng cao mà người đi xe máy đường dài nên tập dần.
Vì sao đường đá dăm và sỏi khó đi hơn đường nhựa
Trên đường nhựa, bánh xe tiếp xúc mặt đường qua một điểm tương đối ổn định, còn trên lớp đá dăm, viên sỏi dưới bánh lăn và xô vào nhau liên tục. Điểm tiếp xúc thực sự dịch chuyển từng khoảnh khắc, lực bám lên xuống không ngừng, và người lái cảm nhận xe như bị đẩy nhẹ qua lại phía dưới. Với tốc độ cao, dao động này cộng hưởng thành những cú giật tay lái bất ngờ, đúng lúc cần chính xác nhất.
Đá dăm còn phân tầng theo thời gian. Đoạn mới rải, đá tơi viên tròn, cuốn bánh và trượt nhiều nhất; sau một thời gian xe nặng đi lại, đá nhỏ lèn chặt thành mặt tương đối chắc ở giữa lòng đường. Xe tải thường ép ra một vệt đá nén chặt theo bánh, và đó là vệt đáng đi nhất cho xe máy. Ngược lại, đá vừa được cày lên để sửa đường, hoặc đoạn vắt qua suối bị nước xô dời, là những chỗ bất ổn nhất: nhìn chỉ là sỏi, dưới lại có thể là đá tròn lăn trên nền đất mềm.
Thời tiết càng làm mặt đá trái tính hơn. Mưa làm đá dăm ướt trượt hẳn, đất đá tưới thành bùn quét ra vệt bánh, còn hố lún giữa đá ngập nước thì không đo được sâu nông; nắng gắt lại phủ đá một lớp bụi trắng giảm bám không kém cát.
Chuẩn bị trước khi vào đoạn đường đá
Chuẩn bị tốt nhất là giảm mọi thứ gây xao nhãng. Kiểm tra áp suất lốp trước khi xuất phát, vì lốp non trên đường đá dễ bị đá sắc cắn vào thành lốp và chích, còn lốp căng quá thì nảy mạnh và mất bám. Siết lại gương, khóa cốp, buộc chặt hành lý, vì một cái balo lỏng nhún theo từng hố sẽ kéo vai bạn lệch nhịp suốt đoạn dài. Mũ bảo hiểm chặt cằm, kính che tránh bụi đá bay vào mắt: bị một hạt sỏi vào mắt giữa lúc giữ thăng bằng là rủi ro thật.
Về mặt tâm lý, hãy hạ kỳ vọng tốc độ trước: một đoạn đường đá mười cây số có khi mất gấp đôi thời gian so với nhựa. Người đi đường đá giỏi nhất thường là người chịu đi chậm nhất trong nhóm. Nếu có lựa chọn, hỏi trước người địa phương xem đoạn đá còn dài bao xa và có tuyến vòng tránh không.
Kỹ thuật ga, phanh và tư thế trên mặt đường lỏi đá
Trên đường đá, ga phải mượt như trên đường trơn. Vào ga từ từ, giữ vòng tua ổn định ở số vừa, để bánh sau bám vào lớp đá mà không khoáy sâu. Với xe số, chọn số thấp hơn bình thường một nấc để có lực kéo dư; với xe tay ga, nhấp nhả ga nhẹ nhàng hơn hẳn đường nhựa. Tuyệt đối không ra ga đứt đoạn giữa đoạn đá đang chạy nhanh: bánh sau mất lực kéo sẽ lướt trên sỏi, đúng kiểu ngã phổ biến nhất trên mặt đường này.
Phanh là bài toán khó nhất. Trên đá dăm, phanh trước gần như vô dụng ở mức phanh mạnh: bánh trước trượt trên sỏi là mất lái ngay. Hãy để phanh sau làm việc chính, nhấp nhẹ và dài, đồng thời ra ga từ từ để máy hãm lại. Tư thế: chuyển trọng lượng về phía sau, gót chân kê chắc, hai đầu gối kẹp nhẹ hông xe. Khi qua đoạn đá gồ ghề liên tục, đứng hẳn nhẹ trên bàn đạp, khuỵu đầu gối như hai lò xo, để tay lái tự do dao động mà không bị thân người kéo theo.
Vào cua trên đường đá cần trình tự ngược với đường nhựa: giảm tốc từ rất xa, thẳng bánh khi phanh, rồi nghiêng rất nông để đi qua, bám vệt đá nén chặt thay vì cắt đá tơi ở đỉnh cua. Nếu buộc phải vượt xe, chọn đoạn thẳng dài có vệt chắc, ra hiệu sớm và vượt dứt khoát. Khoảng cách với xe phía trước cũng phải nới rộng, vì xe trước đâm ra hòn đá xoay tròn sau bánh là chuyện xảy ra liên tục; cách tính khoảng cách an toàn theo tốc độ đã được phân tích trong bài về kỹ năng giữ khoảng cách an toàn khi chạy xe máy, và trên mặt đá nên cộng thêm phần dư.
Nhận biết và chọn vệt đi
Mắt là công cụ an toàn rẻ nhất trên đường đá. Nhìn xa mười hai, mười lăm mét thay vì chúi vào bánh trước, để não kịp chọn vệt trước khi bánh tới. Vệt tốt thường có màu đá nén chặt, sẫm và lặn phẳng, nhận ra qua các viên sỏi đã mòn nhẵn. Vệt xấu là đá mới cày, đá tròn tụ thành luống, hoặc mảng đất trơn màu khác biệt giữa lòng đá. Trên đoạn qua suối, chỗ nước chảy ùng ục hoặc lặng bóng thường là hố sâu dưới đá.
Chọn đường trong cua theo nguyên tắc vào ngoài ra trong nhưng uyển chuyển hơn: đôi khi bám theo vệt xe tải nén chặt ở mép ngoài còn an toàn hơn cắt đá tơi ở đỉnh cua. Với các đoạn dốc đá, giữ đà từ chân dốc và duy trì ga đều cả chặng, vì giữa dốc mà phải dừng lấy lại đà trên sỏi là việc khó nhất. Trẻ em hoặc gà, chó thả rông quanh chân đèo bản thường xuất hiện đột ngột sau khúc cua đá che khuất, nên rèm tốc độ thấp ở mọi đoạn qua bản là nguyên tắc cố hữu của an toàn khi đi xe máy ở vùng nông thôn.
Có những lúc buộc phải đi qua một ổ gà đá thật sự chứ không thể vòng. Khi đó, đứng nhẹ trên bàn đạp, giữ ga đều, thả lỏng tay lái để xe tự nhún qua, chờ qua hẳn ổ rồi mới giảm tốc; bánh trước rơi hố đá đúng nhịp phanh là công thức gãy vành hoặc ngã người. Người mới thường nhìn vào ổ thay vì lối thoát, và xe máy có thói quen đi đúng chỗ mắt đang nhìn.
Lốp xe và bảo dưỡng liên quan
Lốp quyết định phần lớn độ bám trên đường đá. Lốp còn sâu gai sẽ cắn được vào lớp sỏi nén, còn lốp mòn nhẵn thì trượt trên đá như trên băng. Với xe thường đi đường đá nhiều, nên chọn loại lốp có hoa lún hoặc bán lún thay vì lốp đường phố trơn. Áp suất chuẩn ghi trên xe là mốc tham chiếu; một số người hạ nhẹ áp suất khi đi đoạn đá dài để lốp ôm mặt đường hơn, nhưng nên bơ lại đúng chuẩn khi trở lại đường nhựa.
Sau mỗi chuyến đi đường đá, nên rà mắt kiểm tra thành lốp xem có vết đá sắc cào sâu, hạt sỏi cắm vào rãnh hoa, hoặc đinh vít cắm ngầm. Ốc chân trước, chân sau và độ căng dây chuyền cũng nên siết lại, vì rung động liên tục làm các mối nối dần nới ra. Với khách thuê xe, những điểm này thuộc nhóm việc nên làm khi nhận xe; danh sách điểm cần nhìn đã được tóm tắt trong bài kiểm tra xe máy đã thuê: danh sách điểm cần nhìn mà bạn có thể áp dụng cho mọi chuyến đi.
Người thuê xe cần lưu ý thêm điều gì
Khách thuê xe thường đi bằng xe không phải xe mình, nên trước chuyến có đường đá, hãy nói rõ để được tư vấn loại xe phù hợp. Xe số nhỏ nhẹ, lốp còn tốt, tải nhẹ thường dễ xử lý trên đá hơn xe tay ga cồng kềnh. Nếu hành trình có nhiều đoạn sỏi, cân nhắc chọn xe có lốp hoa sâu còn mới, không mang đồ quá tải và chia đều hai bên balo, vì tải lệch khuếch đại mọi cú nghiêng.
Giữa chuyến đi, khi gặp một đoạn đá dài bất ngờ, đừng ngại dừng lại vài phút quan sát người địa phương đi qua trước: vệt họ chọn là thông tin chính xác nhất về mặt đường. Nếu trời mưa to trên đoạn đá, đỗ vào mái hiên chờ, đúng tinh thần ưu tiên nhường và kiên nhẫn khi mặt đường giảm bám đã bàn trong bài kỹ năng vào vòng xuyến an toàn. Một chuyến đi thuê xe về tới nơi nguyên vẹn, dù chậm hơn kế hoạch, vẫn là chuyến đi thành công.
Các câu hỏi thường gặp
Đường đá dăm hay đường sỏi cái nào nguy hiểm hơn? Sỏi tròn cuốn bánh nhiều hơn nên khó giữ thăng bằng, còn đá dăm cũ nén chặt chỉ thật sự khó khi ướt hoặc mới cày. Cả hai đều yêu cầu cùng một kỹ thuật: chậm, nhẹ tay, phanh sau là chính.
Đi bao nhiêu km/h là hợp lý trên đường đá? Không có con số cố định, nhưng phần lớn người có kinh nghiệm giữ trong khoảng hai mươi đến bốn mươi km/h, và luôn ở mức dừng được trong tầm nhìn của mình.
Bánh trước va hòn đá to thì xử lý thế nào? Giữ ga đều, thả lỏng tay lái, để xe nhún qua và không phanh gấp giữa chừng. Phanh khi bánh đang va chạm là cách nhanh nhất để mất lái.
Xe tay ga có đi được đường đá không? Được, với điều kiện lốp tốt, tải nhẹ và người lái thuần thục nhấp nhả ga. Nhưng với các tuyến đá dài, hẹp, dốc, xe số nhẹ và chủ động hơn.
Tóm lại
Đường đá dăm và sỏi không đòi hỏi sức mạnh, nó đòi hỏi sự mềm mại. Giảm tốc trước khi vào đoạn, ga đều, phanh sau là chính, đứng nhẹ trên bàn đạp, và mắt luôn tìm vệt đá nén chặt giữa lòng đường. Chuẩn bị tốt nhất xảy ra trước khi vào đá: lốp còn gai, hành lý buộc chặt, kỳ vọng tốc độ hạ thấp. Với khách thuê xe, một câu hỏi trước với chủ xe về loại xe và tình trạng lốp đáng giá hơn mọi kỹ thuật cứu vãn giữa đường. Đi chậm trên đá không phải là yếu đuối, nó là dấu hiệu của người đã hiểu mặt đường dưới bánh mình.