Trong các lỗi giao thông của người đi xe máy, không đội mũ bảo hiểm là lỗi phổ biến nhất và cũng là lỗi bị ghi nhận nhiều nhất, cả qua camera lẫn qua chốt kiểm tra trực tiếp. Từ khi Nghị định 168/2024/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2025, mức phạt cho lỗi này đã tăng lên đáng kể so với trước, và quan trọng hơn là mọi khía cạnh của hành vi đều bị xử lý: không đội mũ, đội mũ không cài quai, và cả người ngồi sau không đội mũ. Với khách thuê xe của Mr Tú Motorbike Rental, hiểu rõ khung phạt hiện hành là cách giữ ví tiền, còn hiểu rõ vì sao quy định chặt vậy là cách giữ an toàn tính mạng. Bài viết này đi qua mức phạt cụ thể, các tình huống hay gặp, cách chọn mũ đạt chuẩn, và vài nguyên tắc nhỏ để không bao giờ rơi vào tình huống tranh cãi vì chiếc mũ.
Mức phạt hiện hành theo Nghị định 168/2024
Theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, người điều khiển mô tô, xe gắn máy không đội mũ bảo hiểm hoặc đội mũ không cài quai đúng quy cách khi tham gia giao thông trên đường bộ bị phạt tiền từ 400.000đ đến 600.000đ. Người được chở trên xe, tức người ngồi sau, không đội mũ hoặc đội mũ không cài quai cũng bị phạt trong khung tiền tương tự. Đáng chú ý, quy định xử lý cả việc đội mũ mà không cài quai, bởi mũ không có quai gần như vô dụng khi có va chạm: chiếc mũ chỉ phát huy tác dụng khi được cố định chặt trên đầu, và một cú ngã nhẹ cũng đủ làm mũ văng khỏi đầu nếu quai không được cài. Mức phạt trên áp dụng cho người điều khiển và người ngồi trên mô tô, xe gắn máy, còn các loại xe khác như xe đạp máy có khung phạt riêng theo quy định hiện hành.
Vì sao mức phạt tăng mạnh
Chính sách tăng phạt không nhằm trừng phạt mà phản ánh chi phí thực của hành vi không đội mũ. Trên thực tế tai nạn giao thông, chấn thương sọ não là nguyên nhân gây tử vong và di chứng nặng nề nhất ở người đi xe máy, và mũ bảo hiểm là thiết bị duy nhất đã được chứng minh giảm mạnh mức độ chấn thương này. Một chiếc mũ đạt chuẩn có thể chịu lực va đập mà lớp vỏ và lớp xốp hấp thụ phần lớn năng lượng, giữ cho hộp sọ không tiếp xúc trực tiếp với mặt đường. Nói cách khác, mức phạt vài trăm nghìn đồng nhỏ hơn rất nhiều so với chi phí điều trị một chấn thương sọ não, chưa kể những tổn thất không đo được bằng tiền. Vì vậy, đội mũ không nên là việc làm vì sợ phạt; nó là việc làm vì buổi tối nay bạn còn muốn về nhà lành lặn.
Các tình huống hay gặp và cách xử lý
Tình huống đầu tiên: bạn chỉ đi đoạn ngắn trong ngõ, tưởng không sao. Thực tế nhiều va chạm nghiêm trọng xảy ra ngay gần nhà, nơi mọi người chủ quan nhất; quy định không có ngoại lệ theo độ dài quãng đường, nên thói quen đội mũ ngay từ lúc ra khỏi cửa mới là cách chắc chắn. Tình huống thứ hai: mũ cứng quá, bạn cài lỏng quai cho dễ chịu; như đã nói, mũ lỏng quai vẫn thuộc diện bị xử phạt và không bảo vệ được bạn. Tình huống thứ ba: chở người thân đi chợ gần, người sau quên mũ; hãy dành một mũ dự phòng trong cốp xe số hoặc thùng dưới yên xe ga cho những lúc này. Tình huống thứ tư: mũ cũ đã nứt sau lần ngã trước nhưng bạn tiếc tiền thay; mũ từng chịu va đập đã mất khả năng hấp thụ lực, thay mũ mới luôn rẻ hơn một lần ngã tiếp theo.
Chọn mũ bảo hiểm đúng cách
Bốn tiêu chí chọn mũ đáng nhớ như sau. Về chuẩn, chọn mũ có nhãn tem đạt chuẩn quy định dán rõ trên mũ, tránh mũ trôi nổi giá rẻ không rõ nguồn gốc. Về kích cỡ, đội thử và lắc nhẹ đầu: mũ đúng cỡ không lỏng, không gây đau, và vành mũ che phủ tới trên lông mày. Về quai, quai phải cài chắc và điều chỉnh được tới mức ôm dưới cằm, khe hở tối đa chỉ một ngón tay. Về tuổi thọ, mũ dùng lâu năm nên thay vì lớp xốp bên trong đã xẹp lún, mất khả năng giảm chấn. Với khách thuê xe, quán luôn giao xe kèm mũ bảo hiểm đạt chuẩn, nên bạn chỉ cần kiểm tra quai và độ ôm khi nhận xe; nếu mũ giao không vừa đầu, đừng ngại yêu cầu đổi chiếc khác, vì một chiếc mũ vừa vặn có giá trị hơn mọi lời hứa hời hợt.
Mũ bảo hiểm và các lỗi liên quan hay đi kèm
Thực tế kiểm tra trên đường, lỗi mũ bảo hiểm hiếm khi đứng một mình. Người không đội mũ thường cũng đang vội, nên dễ kèm theo các lỗi khác như chở quá số người quy định, chạy dàn hàng ngang khi đi nhóm, hoặc không cài quai mũ cho cả người lái lẫn người ngồi sau. Theo Nghị định 168/2024, nhóm hành vi như chạy dàn hàng ngang từ ba xe trở lên, kéo theo xe khác, hoặc chở từ ba người trở lên trên xe thuộc khung phạt từ 600.000đ đến 800.000đ, cao hơn hẳn lỗi mũ. Điểm chung của cả cụm lỗi này là đều phát sinh từ việc coi nhẹ quy định nhỏ, và cách khắc phục duy nhất là coi mỗi quy định đều đáng giữ, kể cả khi không thấy camera hay cảnh sát nào gần đó. Các lỗi phạt qua camera hay gặp khác đã được liệt kê chi tiết trong bài về các lỗi phạt nguội xe máy hay gặp,, bài đọc đáng dành để có bức tranh đầy đủ.
Nguyên tắc dành cho khách thuê xe
Ba nguyên tắc nhỏ giúp khách thuê không bao giờ dính lỗi mũ. Một, ngay khi nhận xe, đội thử mũ quán giao, cài quai, và điều chỉnh tới khi ôm đầu rồi mới lên đường; đừng để mũ trong cốp rồi vội đi. Hai, nếu bạn định chở thêm người, hỏi quán xin thêm mũ thứ hai khi nhận xe, đừng chờ tới lúc đón bạn rồi mới đi tìm. Ba, nếu mũ bị hỏng giữa kỳ thuê, gọi quán để đổi sớm, vì đi không mũ dù chỉ một ngày cũng đủ để bạn nhận một quyết định xử phạt không mong muốn. Với những thắc mắc về giấy tờ, hợp đồng và trách nhiệm khi thuê xe, các câu trả lời đã được xếp sẵn trong mục hỏi đáp về thuê xe máy, còn các quy tắc chuẩn bị trước chuyến đi nằm trong bộ kinh nghiệm thuê xe máy ở Hà Nội. Toàn bộ chủ đề an toàn khác của quán được tổng hợp trong bộ cẩm nang an toàn khi điều khiển xe máy.
Trẻ em và người ngồi sau, nhóm cần mũ nhất
Nhóm đáng được nói riêng là trẻ em và người ngồi sau, những người ít chủ động trong việc chuẩn bị mũ. Quy định hiện hành có các điều khoản riêng về chở trẻ em trên xe máy, yêu cầu trang bị bảo đảm an toàn phù hợp cho trẻ, và việc chở trẻ nhỏ bằng mũ người lớn cài quai chùng là không đủ. Với trẻ em, chọn mũ có kích cỡ phù hợp độ tuổi, quai chỉnh được, và trọng lượng nhẹ để trẻ chịu đội suốt chặng; mũ quá nặng là lý do trẻ hay giật mũ ra giữa đường. Với người già hoặc người có bệnh vùng cổ, cũng nên chọn loại mũ nhẹ, vì mũ quá dày làm nặng phần cổ là nguyên do nhiều người lớn tuổi lười đội, tạo ra rủi ro không đáng có. Tóm lại, một gia đình đi cùng nhau thì mỗi thành viên cần một chiếc mũ đúng người, đúng cỡ, đúng cài quai.
Mũ bảo hiểm cho khách quốc tế
Khách quốc tế thuê xe ở Việt Nam thường có một câu hỏi chung: chiếc mũ tròn trọc kiểu Việt Nam có đủ an toàn không. Câu trả lời thực tế là mũ đạt chuẩn quy định của Việt Nam đều qua kiểm nghiệm va đập trước khi lưu hành, và thứ tạo khác biệt an toàn giữa các mũ ít nằm ở hình dáng hơn ở việc có đạt chuẩn, có vừa đầu và có được cài quai hay không. Với du khách đi mùa nóng, nên chọn mũ có lớp lót thông khí và màu sáng để bớt ngộp; đi mùa lạnh hoặc mưa thì mũ có kính chắn gió sẽ đỡ chói mắt buổi tối. Quán giao mũ kèm xe cho mọi khách thuê, khách quốc tế chỉ cần lưu ý hỏi thử mũ cỡ vừa trước khi nhận, vì đầu người nước ngoài đôi khi to hơn mũ phổ thông trong nước.
Tóm lại
Lỗi không đội mũ bảo hiểm, kể cả đội mũ không cài quai, bị phạt tiền từ 400.000đ đến 600.000đ theo Nghị định 168/2024, áp dụng cho cả người lái lẫn người ngồi sau. Con số này lớn hơn giá một chiếc mũ đạt chuẩn, và nhỏ hơn rất nhiều chi phí của một chấn thương sọ não. Hãy coi chiếc mũ là một phần của xe, không phải phụ kiện tùy tình huống: đội ngay khi nhận xe, cài quai trước khi ga, và giữ thói quen đó cho mọi quãng đường, dài hay ngắn. Nếu bạn cần thêm mũ khi chở người, hoặc muốn biết loại xe nào hiện có phù hợp nhu cầu của mình, cách nhanh nhất là gọi trực tiếp cho Mr Tú trước khi đặt xe.