Phanh là bộ phận mà mọi thao tác an toàn khác đều dựa vào: giữ khoảng cách, vào cua, dừng trước vạch đèn đỏ đều chỉ hoạt động tốt khi phanh chắc. Kiểm tra phanh xe máy an toàn vì vậy là việc nên làm trước mỗi chuyến đi, chứ không chỉ để dành cho kỳ bảo dưỡng. Bài này thuộc cụm bảo dưỡng và kiểm tra xe máy trong trang chuyên mục xe máy của Mr Tú Motorbike Rental, đi theo trình tự thực tế: bóp thử trước khi nổ máy, quan sát và lắng nghe khi lăn bánh, rồi tới các hạng mục cần thay và chu kỳ bảo dưỡng đúng chuẩn.
Ba mươi giây bóp thử trước khi xuất phát
Trước khi nổ máy, ngồi lên yên, chống chân tiêu lên, rồi bóp phanh trước và phanh sau từng lần, để ý ba thứ: độ rãnh của tay phanh và bàn đạp phanh, độ cứng của phanh ở giữa hành trình, và tiếng kêu nếu có. Phanh trước bóp tới nửa hành trình phải đã có lực ăn rõ, phanh sau đạp nhẹ đã thấy cứng. Nếu tay phanh rã sát quá hoặc phanh ăn rất sâu mới có lực, đừng xuất phát, đó là lúc cần chỉnh hoặc thay bố phanh.
Bóp thử cũng kiểm tra độ nhớt của các điểm xoay: tay phanh nở về ngay khi buông, không bị kẹt nửa chừng. Kẹt tay phanh khiến má phanh cắn nhẹ liên tục, vừa mòn bố nhanh vừa làm phanh nóng trên đường dài. Cả ba mươi giây này áp dụng cho cả xe nhà và xe thuê, đặc biệt với xe thuê nên làm ngay tại chỗ nhận xe, khi chủ xe còn đứng đó để xử lý trao đổi kịp thời.
Phân biệt phanh trước và phanh sau trong kiểm tra
Phanh trước gánh phần lớn lực giảm tốc vì trọng lượng xe dồn về trước khi giảm tốc, nên phanh trước yếu là dấu hiệu nguy hiểm nhất và cần xử lý sớm nhất. Phanh sau giữ vai trò giữ ổn định và điều tiết tốc độ ở đường trơn, vì vậy phanh sau chỉ cần chắc và đều, không cần ăn gắt như phanh trước. Hiểu đúng vai trò giúp bạn không nhầm phanh sau nhạt hơn phanh trước là hỏng, cũng như không chủ quan bỏ qua phanh trước chỉ vì phanh sau vẫn tốt.
Khi kiểm tra đường chạy, thử phanh ở tốc độ thấp trong hẻm vắng: giảm tốc đều, không lệch hướng, không rít. Xe kéo lệch khi phanh thường do bố mòn lệch giữa hai bên hoặc trục bánh trước bị kẹt bụi. Với xe tay ga có phanh đĩa hai bên, lệch hướng khi phanh mạnh là dấu hiệu một bên kẹp phanh hoạt động kém, việc cần cửa hàng chứ không phải tự chỉnh ở nhà.
Dấu hiệu phanh có vấn đề khi đang chạy
Bốn dấu hiệu cần nhớ: một là phanh mềm, tay bóp ăn sâu hơn trước mà lực giảm ít; hai là phanh rít khi phanh nhẹ, tiếng kim loại chạm kim loại, thường là bố phanh đã mòn sát; ba là phanh rung hoặc tay phanh rung lên khi phanh tốc độ cao, thường do đĩa phanh cong hoặc bám dầu; bốn là phanh có mùi khét sau đường dài, dấu hiệu má phanh cắn không buông. Cả bốn dấu hiệu đều không nên kéo dài, vì chi phí thay bố nhỏ hơn rất nhiều chi phí va chạm vì phanh thất hiệu.
Với xe thuê, nếu phát hiện phanh mềm hơn xe mình thường dùng, mô tả chính xác cho chủ xe: phanh ăn sâu mấy phần tư hành trình, có rít khi phanh nhẹ hay chỉ khi phanh mạnh. Bài viết về phanh xe thuê mềm hơn bình thường mô tả chi tiết trình tự kiểm tra và lúc nào cần đổi xe, thay vì cố chạy tiếp trên một bộ phanh không tin được.
Kiểm tra bố phanh, má phanh và đĩa phanh
Với phanh bố, nhìn vào khe giữa vành và pô phanh: nếu bố phanh còn mỏng dưới mức khoảng ba mi-li-mét hoặc không còn nhìn thấy rãnh thoát bụi, là tới hạn thay. Bố mòn không đều, dày một bên mỏng một bên, là dấu hiệu trục phanh bẩn hoặc lò xo hồi yếu, cần làm sạch cả cụm chứ không chỉ thay bố. Cách quan sát cụ thể từng dòng xe đã có sẵn trong bài kiểm tra bố phanh trên Honda Wave, với hình ảnh nhận dạng từng trạng thái bố phanh.
Với phanh đĩa, kiểm tra đĩa và má: đĩa có rãnh sâu vòng tròn đồng tâm hoặc mép ngoài sờ thấy rõ bước cạn là đĩa đã mòn tới hạn; má đĩa mỏng dưới chừng ba mi-li-mét là phải thay. Đĩa bám dầu mỡ do tay chạm hoặc xi-t dầu gần đó làm phanh trượt cục bộ, cần lau bằng dung dịch chuyên dụng và tìm chỗ rò, không chỉ lau qua loa rồi coi như xong. Kiểm tra mức dầu phanh qua cửa kính: mức dưới vạch dưới là có chỗ rò hoặc má đã mòn sâu, phải tìm nguyên nhân.
Bảo dưỡng phanh định kỳ đúng chuẩn
Bố phanh là vật tiêu hao, nên đừng chờ tới kỳ bảo dưỡng mới nhớ ra phanh nếu đã có dấu hiệu. Trong danh mục bảo dưỡng xe máy định kỳ gồm những gì, phanh luôn nằm ở nhóm kiểm tra bắt buộc mỗi kỳ, cùng với lốp và hệ thống đèn. Mỗi kỳ bảo dưỡng, người thợ làm sạch bụi bố khỏi cụm phanh, tra mỡ trục và kiểm tra độ hồi của tay phanh, những việc làm nhỏ giữ phanh chắc đều trong nhiều năm.
Ngoài định kỳ, hai thời điểm nên kiểm tra phanh ngay lập tức: sau khi đi mưa đường bùn nhiều, bụi bẩn vào cụm phanh gây kêu và cắn không đều; và sau chuyến đường đèo dài, phanh làm việc nặng, nếu có mùi khét cần để nguội rồi kiểm tra má trước khi chạy tiếp. Thói quen xịt rửa cụm phanh bằng nước sạch sau chuyến bùn cũng giúp bố phanh bền và không kêu ngoài ý muốn.
Những thói quen giữ phanh bền trong lúc chạy
Thói quen ảnh hưởng tới phanh nhiều nhất là giữ tay phanh nửa cắn khi xuống dốc dài, thay vì vào số thấp cho máy hãm và chỉ chạm phanh khi cần. Bố phanh nóng liên tục trên dốc dài sẽ mất ma sát đột ngột, hiện tượng gọi là mòn phanh, chính là lý do nhiều tai nạn xảy ra ở đoạn xuống dốc quen thuộc. Cho xe ăn số thấp và dùng phanh nhịp là kỹ năng nền tảng cho mọi chuyến đèo.
Thói quen thứ hai là giữ khoảng cách đều với xe phía trước, giảm nhu cầu phanh gấp, và nhìn trước để nhả ga sớm thay vì phanh muộn. Cả hai thói quen này không cần dụng cụ hay chi phí, chỉ cần nhận thức: phanh là vật tiêu hao, mỗi lần phanh mạnh là một lần mòn, và cách chạy nhả ga sớm khiến bộ bố của bạn lâu phải thay hơn hẳn người chạy cùng tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Phanh bị mềm sau chuyến mưa, có phải hỏng?
Nhiều khi chỉ là nước và bụi bám vào đĩa hoặc vành khiến lực ma sát giảm tạm thời. Chạy chậm và bóp phanh nhẹ vài lần cho khô rồi kiểm tra lại; nếu phanh vẫn mềm sau khi khô, cần xem bố phanh vì nước mưa lâu ngày làm bố bị chai mặt ma sát.
Bố phanh mới thay mà xe vẫn kêu rít, tại sao?
Có ba khả năng: cụm pô phanh chưa được làm sạch bụi, bố mới chưa vào khớp rãnh nên kêu ở vài chục cây số đầu, hoặc đĩa vành đã mòn rãnh sâu khiến bố mới cạo lên mép rãnh. Nếu kêu kéo dài quá một trăm cây số hoặc kèm phanh rung, nên quay lại nơi thay để kiểm tra lại chứ không chờ tự hết.
Phanh đĩa có bền hơn phanh bố không?
Không đơn giản so sánh như vậy: phanh đĩa cho lực phanh mạnh và đều hơn ở tốc độ cao, còn phanh bố dễ kiểm tra, thay rẻ và ít hỏng vặt ở xe số phổ thông. Cả hai loại đều an toàn nếu được bảo dưỡng đúng, và loại xe bạn thuê thường đi kèm thiết kế phanh phù hợp với công suất xe.
Dầu phanh bao lâu cần thay một lần?
Theo kinh nghiệm cửa hàng, dầu phanh nên kiểm tra màu sắc và mức ở mỗi kỳ bảo dưỡng, và thay khi dầu đã sẫm ngả đen do hút nước và bụi, thường sau vài năm hoặc vài chục nghìn cây số tùy điều kiện chạy. Dầu phanh hút ẩm khiến điểm sôi giảm, phanh mềm khi chạy dốc dài, nên đừng chờ tới khi có dấu hiệu.
Tóm lại
Tóm lại, kiểm tra phanh xe máy an toàn là một trình tự ngắn nhưng đều đặn: bóp thử phanh trước và sau trước mỗi chuyến đi, để ý độ rãnh, lực ăn và tiếng kêu; quan sát bố phanh, má đĩa, mức dầu ở mỗi kỳ bảo dưỡng; và thay ngay khi có dấu hiệu mềm, rít, rung hoặc mùi khét. Cách chạy giữ phanh bền là nhả ga sớm, giữ khoảng cách và dùng máy hãm khi xuống dốc. Mr Tú Motorbike Rental mở cửa từ 08:00 đến 17:00 hằng ngày, điện thoại 0816659199, kiểm tra phanh và các hạng mục an toàn trước mỗi lần khách nhận xe thuê.