Có. Đội mũ bảo hiểm sai tiêu chuẩn, đội mũ không phải là "mũ bảo hiểm cho người đi mô tô, xe máy" hoặc đội có cài quai nhưng không đúng quy cách, đều có thể bị xử phạt khi tham gia giao thông. Theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, phạt tiền từ 400.000 đồng đến 600.000 đồng áp dụng cho cả người điều khiển lẫn người được chở trên xe mô tô, xe gắn máy khi không đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn hoặc đội mà không cài quai đúng quy cách. Nói cách khác, chiếc mũ thời trang, mũ xây dựng hay mũ trùm không nhãn chuẩn vẫn bị coi như bạn không đội mũ.
Tiêu chuẩn nào mới là mũ bảo hiểm hợp lệ
Mũ bảo hiểm hợp lệ là mũ được sản xuất phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về mũ bảo hiểm cho người đi mô tô, xe máy. Trên mỗi mũ đạt chuẩn, bạn tìm thấy nhãn dán ghi rõ mã quy chuẩn, dấu chứng nhận hợp quy và thông tin nhà sản xuất. Khi mua mũ, hãy kiểm tra nhãn tem còn nguyên trên mũ, quai cài chắc chắn, lớp hấp thụ xung lực bên trong còn nguyên vẹn. Trên thị trường vẫn tồn tại mũ giá rẻ trôi nổi không nhãn, mũ "vẻ bề ngoài" giống mũ bảo hiểm nhưng ruột mỏng, không qua kiểm định, và đây chính là nhóm mũ được gọi là sai tiêu chuẩn.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: mũ đạt chuẩn nhưng không cài quai, hoặc cài kiểu "cho có", vẫn bị xử phạt như không đội mũ. Quai cài là bộ phận giữ mũ ôm đầu khi va chạm; mũ không cài quai sẽ văng khỏi đầu ngay khoảnh khắc cần nó nhất, khiến chiếc mũ đạt chuẩn trở nên vô nghĩa. Luật quy định rõ cụm từ "đội mũ bảo hiểm cho người đi mô tô, xe máy không cài quai đúng quy cách" là hành vi vi phạm, vì vậy cài quai chắc chắn là một phần của việc đội mũ đúng luật.
Mức phạt cụ thể theo quy định hiện hành
Theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, người điều khiển xe mô tô, xe gắn máy, các loại xe tương tự xe mô tô và xe tương tự xe gắn máy không đội "mũ bảo hiểm cho người đi mô tô, xe máy" hoặc đội nhưng không cài quai đúng quy cách khi tham gia giao thông trên đường bộ, bị phạt tiền từ 400.000 đồng đến 600.000 đồng. Người được chở trên xe cũng bị xử phạt trong mức tương tự nếu không đội mũ hoặc đội không đúng quy cách, nên đừng nghĩ chỉ người cầm lái mới chịu trách nhiệm.
Quy định áp dụng cho cả xe máy điện: xe máy điện có công suất tương đương mô tô vẫn thuộc diện bắt buộc đội mũ đạt chuẩn, và những chiếc xe điện kiểu dáng nhỏ gọn dễ tạo cảm giác "không cần mũ" là nhóm bị dừng kiểm tra nhiều. Chi tiết này đặc biệt quan trọng với khách thuê xe máy điện đi trong phố.
Vì sao luật nghiêm với mũ sai tiêu chuẩn
Mũ bảo hiểm là vị trí "an toàn tính mạng" đơn giản nhất trên chiếc xe hai bánh. Trong va chạm, đầu là bộ phận chịu chấn thương nghiêm trọng nhất và cũng là bộ phận khó hồi phục. Mũ đạt chuẩn hấp thụ phần lớn xung lực, còn mũ sai tiêu chuẩn chỉ mang lại ảo giác an toàn. Thực tế xử lý tai nạn giao thông cho thấy phần lớn người đi xe máy bị chấn thương sọ não không đội mũ hoặc đội mũ không đúng cách, và đây là lý do quy định về mũ bảo hiểm luôn nằm trong nhóm được giám sát chặt nhất.
Xét theo góc độ pháp lý, đội mũ sai tiêu chuẩn còn có thể ảnh hưởng tới quyền lợi của bạn khi có sự cố: trong quá trình xác định trách nhiệm và giải quyết hậu quả tai nạn, việc người điều khiển xe không bảo đảm trang bị an toàn bắt buộc có thể bị xem xét như một yếu tố liên quan. Đội mũ đúng chuẩn vì vậy vừa giữ an toàn cho bạn, vừa giữ cho hồ sơ của bạn sạch sẽ.
Kinh nghiệm chọn mũ đạt chuẩn cho người đi xe
Chọn mũ nên theo trình tự: xem nhãn chứng nhận hợp quy ghi rõ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, thử đội để kiểm tra ôm đầu không quá lỏng hay chật, kiểm tra quai cài ba điểm hoặc quai buộc chắc chắn, và bấm thử nút điều chỉnh phía sau nếu có. Lớp lót trong mũ phải phẳng, không xộc xệch; nếu mũ từng ngấm nước mưa lâu ngày hoặc bị rơi va mạnh, khả năng hấp thụ xung lực đã giảm, nên cân nhắc thay mới. Mũ là vật tư hao mòn theo thời gian, không phải đồ dùng trọn đời.
Với người thuê xe nhiều ngày, nên mang theo mũ của riêng bạn nếu có mũ đã chọn kỹ vừa đầu; mũ của chủ xe thường là mũ phổ thông dùng chung nhiều khách, đúng chuẩn nhưng chưa chắc vừa vặn đầu bạn. Mũ rộng đội lỏng cũng làm giảm hiệu quả bảo vệ tương tự mũ không cài quai. Một chiếc mũ vừa đầu, cài quai gọn, gọn nhẹ trong cốp khi xuống xe là tổ hợp hợp lý nhất cho chuyến đi.
Vòng đời của mũ và thời điểm đổi mũ
Mũ bảo hiểm đạt chuẩn cũng có tuổi thọ riêng. Các nhà sản xuất thường khuyến nghị thay mũ sau một số năm kể từ ngày sản xuất ghi trên tem, hoặc ngay khi mũ từng chịu một cú va đập mạnh, kể cả khi vỏ ngoài nhìn vẫn nguyên. Lý do nằm ở lớp xốp hấp thụ xung lực bên trong: sau một cú va, lớp này bị nén và không hồi phục, nên lần bảo vệ tiếp theo không còn đủ khả năng như thiết kế. Người dùng hay tiếc mũ vì ngoại hình còn đẹp, nhưng ngoại hình không nói lên trạng thái của lớp lót bên trong.
Dấu hiệu nên đổi mũ gồm: lớp lót bong tróc hoặc xẹp mất độ ôm, quai cài lỏng không điều chỉnh được nữa, đai lót hôi khó làm sạch, hoặc mũ từng rơi từ độ cao lớn xuống nền cứng. Với mũ dùng hằng ngày dưới nắng mưa Hà Nội, lớp vỏ cũng lão hóa dần, màu bạc và nhựa giòn đi. Chiếc mũ chuẩn mới là khoản đầu tư nhỏ so với những gì nó bảo vệ, vì vậy đừng chờ mũ hỏng hẳn mới thay.
Người được chở và trẻ nhỏ
Người ngồi sau cũng phải đội mũ đạt chuẩn và cài quai đúng cách, với mức xử phạt như người điều khiển. Với trẻ nhỏ được chở theo quy định, cần chọn mũ bảo hiểm trẻ em đạt chuẩn, cỡ vừa đầu bé, cài quai nhẹ nhàng nhưng chắc chắn. Cho trẻ đội mũ người lớn bị rộng, khi va chạm mũ dễ dịch chuyển thay vì bảo vệ. Thói quen đội mũ cho trẻ ngay từ đầu cũng giúp bé hình thành phản xạ an toàn về sau.
Các câu hỏi thường gặp
Mũ đẹp nhưng không nhãn chuẩn, đi phố ngắn có bị phạt không? Có thể bị dừng và xử phạt bất kỳ lúc nào, vì hành vi đội mũ sai tiêu chuẩn bị coi như không đội mũ bảo hiểm, mức phạt tiền từ 400.000 đến 600.000 đồng theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP. Khoảng đường ngắn không thay đổi tính chất vi phạm.
Đội mũ đạt chuẩn nhưng không cài quai có bị phạt không? Có. Không cài quai đúng quy cách cũng thuộc hành vi bị xử phạt trong cùng mức, vì mũ không cài quai không giữ được vị trí bảo vệ khi va chạm.
Người ngồi sau xe không đội mũ, ai bị phạt? Người được chở trực tiếp chịu mức phạt của mình; người điều khiển xe cũng nên nhắc nhở người đi cùng, vì an toàn trên xe là trách nhiệm chung của hai người trên chuyến đi.
Mũ bị nứt nhẹ sau khi rơi, còn dùng tiếp được không? Không nên. Vỏ mũ nứt hoặc lõi hấp thụ xung lực đã biến dạng nghĩa là mũ đã "hoàn thành nhiệm vụ" của nó trong cú rơi, và không bảo đảm cho va chạm sau đó.
Tóm lại
Đội mũ bảo hiểm sai tiêu chuẩn hoặc không cài quai là vi phạm có mức phạt rõ ràng theo quy định hiện hành, và quan trọng hơn cả là rủi ro trực tiếp với tính mạng của bạn. Với khách thuê xe, hãy đội mũ đạt chuẩn ngay từ lúc nhận xe cho tới khi trả xe. Để hiểu sâu hơn các quy định pháp lý liên quan khi lưu thông bằng xe máy, bạn có thể ghé chủ đề giấy tờ và pháp lý cho người đi xe máy, hoặc đọc thêm những câu hỏi thường gặp về quy định giao thông khi thuê xe để tránh các lỗi phổ biến. Khi chuẩn bị giấy tờ nhận xe, hướng dẫn tại trang thủ tục thuê xe máy sẽ giúp bạn không bỏ sót mục nào.