Câu trả lời ngắn gọn là có, và điều ít người biết là mức phạt áp dụng cho cả người lái lẫn người ngồi sau. Theo quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ đang có hiệu lực, người điều khiển xe máy chở người không đội mũ bảo hiểm có thể bị phạt tiền ở mức từ bốn trăm nghìn đồng đến sáu trăm nghìn đồng, còn bản thân người được chở không đội mũ cũng có thể bị xử phạt ở mức tương tự. Bài viết này đi vào chi tiết từng trường hợp, các tình huống được miễn, cách hiểu về dây quai mũ, và những lưu ý thực tế cho khách thuê xe máy khi chở người ngồi sau.
Người lái bị phạt thế nào khi chở người không đội mũ
Theo nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ hiện hành, có hiệu lực áp dụng từ đầu năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, người điều khiển xe máy chở người ngồi trên xe không đội mũ bảo hiểm hoặc đội mũ không cài dây quai đúng quy định sẽ bị phạt tiền từ bốn trăm nghìn đồng đến sáu trăm nghìn đồng. Điểm mấu chốt là trách nhiệm thuộc về người lái, dù bản thân người lái đội mũ đầy đủ. Nhiều khách thuê xe chủ quan rằng mũ chỉ là chuyện của người ngồi sau, nhưng khi bị lực lượng chức năng dừng xe, người cầm lái mới là người bị lập biên bản đầu tiên. Với mức phạt này, việc chuẩn bị thêm một chiếc mũ cho người đi cùng không chỉ là an toàn mà còn là bảo vệ túi tiền của chính bạn. Khi thuê xe, hãy hỏi quán số mũ bảo hiểm đi kèm xe và tình trạng dây quai của từng chiếc.
Người ngồi sau cũng bị xử phạt
Không chỉ người lái, người được chở mà không đội mũ bảo hiểm, hoặc đội mũ nhưng không cài dây quai, cũng thuộc diện bị xử phạt riêng với mức tiền từ bốn trăm nghìn đồng đến sáu trăm nghìn đồng theo quy định về các hành vi vi phạm của người được chở trên xe. Quy định này thể hiện quan điểm của pháp luật rằng an toàn của người ngồi sau là trách nhiệm của chính họ, chứ không chỉ phó mặc cho người lái. Trong thực tế xử lý, tùy tình huống, cả hai người trên xe có thể cùng bị lập biên bản, tức tổng khoản tiền có thể gấp đôi. Người ngồi sau cũng cần hiểu rằng khi tai nạn xảy ra, người không đội mũ là người chịu chấn thương đầu nặng nhất, dù xe chỉ ngã ở tốc độ thấp trong phố.
Các trường hợp được miễn không đội mũ
Quy định cũng nêu rõ một số trường hợp chở người không đội mũ bảo hiểm mà không bị xử phạt. Người lái xe máy chở người bệnh đi khám bệnh hoặc cấp cứu được miễn, vì trong tình huống khẩn cấp đó, tốc độ đến nơi cứu chữa quan trọng hơn hình thức. Chở trẻ em dưới sáu tuổi cũng không thuộc diện bắt buộc đội mũ theo cách hiểu của nhiều người, vì quy định miễn cho nhóm tuổi này khi được chở trên xe máy; tuy vậy, về mặt an toàn, cha mẹ vẫn nên cân nhắc trang bị mũ cỡ nhỏ và giữ trẻ chắc chắn giữa hai tay của người lái. Cuối cùng, người áp giải người có hành vi vi phạm pháp luật theo nhiệm vụ được giao cũng không bị xử phạt khi người được áp giải không đội mũ. Ngoài ba tình huống này, mọi người ngồi sau đều phải đội mũ khi lưu thông.
Mũ không cài dây coi như không đội mũ
Một hiểu lầm phổ biến khác là đội mũ lên đầu là đủ, còn cài dây hay không không quan trọng. Trên thực tế, quy định xử phạt hiện hành coi người đội mũ bảo hiểm mà không cài dây quai đúng quy định tương đương với người không đội mũ, và mức phạt như đã nêu trên áp dụng cho cả người lái lẫn người được chở. Sở hữu kỹ thuật của chiếc mũ nằm ở dây quai: khi xe ngã hoặc phanh gấp, đầu người mặc không cài dây lao ra khỏi mũ, và chiếc mũ khi đó vô dụng. Vì vậy, trước khi xuất phát, hãy cài dây và chỉnh khớp khóa cho từng người trên xe, kể cả với mũ đi kèm xe thuê mà bạn cho là chỉ đi quãng ngắn.
Khi thuê xe máy nên chuẩn bị gì cho người ngồi sau
Với khách thuê xe máy để đi hai người, checklist giấy tờ và đồ bảo hộ nên bao gồm hai mũ bảo hiểm có dây quai hoạt động tốt. Khi nhận xe, đeo thử cả hai mũ, kéo nhẹ dây để chắc khớp không tự tuột, và kiểm tra quai mũ không bị hở khiến dây tụt ra ngoài cằm. Nếu nhóm bạn đi nhiều người và quán chỉ giao đủ mũ theo số xe, hãy hỏi trước số mũ dự phòng, vì nhiều chuyến bị chậm chỉ vì thiếu một mũ cho người mới tham gia. Với khách du lịch nước ngoài, lưu ý rằng quy định đội mũ áp dụng cho tất cả mọi người lưu thông trên đường Việt Nam, không phân biệt quốc tịch hay xe thuê hay xe riêng. Nếu ai đó trong nhóm chưa quen ngồi sau xe máy ở phố đông, hãy dành vài phút dặn tư thế ngồi, điểm bám hai bên và cách nghiêng người theo khúc cua, vì phần lớn va chạm nhẹ xảy ra khi người sau không hợp tác với người lái.
Chọn mũ cho người ngồi sau thế nào là đạt
Một chiếc mũ đạt cho người ngồi sau cần đủ ba yếu tố: chuẩn bảo hộ, đúng cỡ và dây quai còn tốt. Về chuẩn, hãy chọn mũ có tem hợp quy còn dán trên vỏ, vì tem này là dấu hiệu sản phẩm đã qua kiểm tra chất lượng theo quy định về hàng hóa lưu thông; mũ trôi nổi không nhãn thường có vỏ nhựa mỏng, đệm xốp vụn, đeo lâu nóng đầu mà va chạm lại không hấp thụ xung lực. Về cỡ, đội thử rồi lắc đầu mạnh sang hai bên, mũ không được cọ sát trán hay dịch khỏi vị trí; mũ rộng hơn cỡ đầu sẽ tụt xuống che mắt khi đường gồ ghề, còn mũ chật sẽ gây đau sau quãng đường dài. Về dây, ống dây không bị nứt lão hóa, khớp khóa cài vào là giữ chắc, và lưỡi gà không mòn răng. Nếu bạn hay chở người có tóc buộc cao hoặc đội khăn, hãy chọn mũ cỡ rộng hơn một chút và nhớ siết dây lại sau khi khăn bị tháo. Với người ngồi sau thường xuyên như vợ, bạn đời hoặc đồng nghiệp đi làm chung, đáng để đầu tư một chiếc mũ riêng đúng cỡ thay vì dùng mũ dự phòng chung của xe, vì cỡ đầu mỗi người khác nhau và mũ không đúng cỡ là mũ kém bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp quanh lỗi mũ bảo hiểm
Khách thường hỏi: nếu người ngồi sau cầm mũ trên tay mà chưa đội thì có bị phạt không? Có, vì quy định yêu cầu đội mũ, chứ không phải mang theo mũ. Câu hỏi khác: mũ của quán không vừa đầu người đi cùng thì sao? Hãy yêu cầu quán đổi chiếc mũ cỡ phù hợp trước khi rời điểm nhận xe, vì mũ rộng cỡ sẽ tụt khỏi đầu ngay cả khi đã cài dây. Câu hỏi thứ ba: đi chặng chỉ hai ba trăm mét trong ngõ có cần đội mũ không? Cần, vì quy định không chia theo độ dài hành trình, và tai nạn ngã ở ngõ chiếm tỷ lệ không nhỏ trong các ca chấn thương đầu nhẹ. Câu hỏi thứ tư: trẻ dưới sáu tuổi cần chuẩn bị gì khi ngồi sau? Tuy không bắt buộc theo quy định miễn trừ, bạn nên chọn mũ nhỏ gọn, cho trẻ ngồi phía trước quan sát được, và tuyệt đối không cho trẻ đứng trên yên. Với bất kỳ câu hỏi về trang bị kèm xe nào chưa rõ, hãy gọi Mr Tú qua điện thoại hoặc Zalo trước khi nhận xe.
Tóm lại
Người ngồi sau không đội mũ bảo hiểm chắc chắn bị xử phạt, mức từ bốn trăm nghìn đến sáu trăm nghìn đồng cho cả người lái lẫn người được chở, chỉ trừ các trường hợp chở người bệnh cấp cứu, trẻ em dưới sáu tuổi hoặc áp giải người vi phạm theo nhiệm vụ. Mũ không cài dây cũng bị coi như không đội mũ, nên hãy cài dây cho cả hai người trước khi lăn bánh. Trước khi nhận xe thuê, hãy kiểm tra số lượng và chất lượng mũ đi kèm. Bạn có thể xem thêm chuyên mục hỏi đáp thuê xe máy, tham khảo kinh nghiệm thuê xe máy Hà Nội để chuẩn bị tốt hơn, hoặc đọc thủ tục thuê xe máy trước khi đến nhận xe.