Người ta đi Ba Vì để leo núi, ngắm rừng và thắp hương ở các đền, nhưng phần lớn ký ức về chuyến đi lại nằm ở các bữa ăn. Gà đồi nướng than, sữa tươi nóng, mâm cơm nhà vườn giữa vườn cây: ẩm thực vùng Ba Vì đơn giản mà để hương vị khắc khẩu lâu. Bài viết này điểm lại các quán ăn nổi tiếng gần Núi Ba Vì cho khách đi xe máy, món nào nên thử, dừng ở đâu trên đường và cách xếp lịch ăn cho trọn ngày, trong loạt bài của chùm chủ đề Ba Vì – Hòa Bình – Mai Châu – Mộc Châu.
Câu trả lời nhanh
Ba món làm nên tên tuổi ẩm thực vùng này: gà đồi nướng hoặc rang sả, sữa tươi và sữa chua Ba Vì, và các mâm cơm trâu, cá suối ở quán nhà vườn ven núi. Đi bằng xe máy cho bạn lợi thế tự do dừng: các quán dọc đường 416 gần cửa rừng hợp ăn nhẹ, các nhà vườn ở Tản Lĩnh, Ba Trại, Cẩm Lĩnh hợp ăn trưa trọn mâm, còn phố Sơn Tây là nơi ăn sáng trước khi lên núi. Cuối tuần nên gọi trước; ngày thường mang thêm nước và đồ ăn nhẹ vì quán thưa. Chi tiết lộ trình các chặng đã có trong chuyên mục du lịch Hà Nội.
Gà đồi Ba Vì: món ăn định danh
Gà chạy vườn vùng chân núi thịt chắc, da mỏng, nướng nguyên con hoặc chặt miếng rang sả ớt đều cho vị đậm. Khác với gà công nghiệp, gà đồi ít mỡ, săn chắc vì vận động, nên nướng chấm muối tiêu chanh đã đủ ra hồn; muốn đậm đà hơn thì rang cùng sả. Các quán gà đồi tập trung dọc đường 416 đoạn gần cửa rừng và rải quanh các xã ven núi, thường là nhà vườn mở sẵn bếp than ngoài hiên, khách ngồi ghế nhựa dưới gốc cây, tay lái xe máy mòn thì xin chủ quán cho ghế sát vách cho máy bớt nắng.
Kinh nghiệm gọi gà: với nhóm bốn người, một con gà tầm hai ký kèm xôi hoặc cơm là vừa; đi nhóm đông nên gọi trước để quán kịp chuẩn bị, vì gà đồi phải làm từ sớm, không phải kiểu hàng nào cũng có sẵn từng con chờ khách. Hỏi trước giá theo cân và cách chế biến, tránh nhầm giữa gà ta chạy vườn với gà nuôi nhốt công nghiệp, thịt khác nhau nhiều về độ chắc. Mùa đông thời tiết se lạnh, gọi thêm nồi lẩu nhúng gà cho cả bàn cùng đụng đũa, ăn nóng giữa sân vườn là phần thưởng xứng đáng cho chặng dốc buổi sáng.
Sữa tươi và sữa chua Ba Vì
Vùng Ba Vì là một trong những cái nôi chăn nuôi bò sữa lâu đời của miền Bắc, nên sữa tươi tại chỗ là thứ đáng dừng xe mua hơn bất kỳ quà nào khác. Sữa tươi tiệt trùng tại các cửa hàng ven đường 416 và ở thị xã Sơn Tây, cất lạnh còn dùng được hai ba ngày; sữa chua Ba Vì đóng hộp thì để được lâu hơn, hợp làm quà. Nhiều quán nhà vườn cũng phục vụ sữa tươi vào bữa trưa, nóng, sánh và thơm mùi cỏ không lẫn với sữa bò tập trung ở phố.
Ngoài sữa, vùng này còn có các trang trại bò mở cửa tham quan, nơi trẻ con được cho bò ăn cỏ và người lớn chụp ảnh đồng cỏ; ghép một trại bò vào buổi chiều sau khi leo đền là lịch trình nhiều gia đình ưa dùng. Với khách đi cung đường xa bằng xe máy, sữa tươi và sữa chua cũng là lựa chọn gọn nhẹ để mang về, dễ gói, không sợ vỡ như các loại mứt hay rượu.
Các món quê khác đáng thử
Thịt trâu nhà vườn, thường làm trâu xào sả ớt hoặc trâu nhúng mẻ, là món mâm của các quán lớn ở Tản Lĩnh và Ba Trại, hợp nhóm đông gọi chung. Cá suối, cá dầm các khe nước quanh núi, rán giòn chấm nước mắm gừng, xuất hiện theo mùa và theo ngày bắt được. Xôi ngô, ngô nướng, khoai nướng là các món ven đường gắn với bếp than đầu quán, hợp lót dạ lúc đợi lên đỉnh. Mùa có trái cây vườn, quýt và vải vùng trung du cũng bày bán la liệt ven đường, giá rẻ hơn trong phố và tươi hơn vì mới nhặt.
Rau rừng là một chương riêng: hạt dổi, măng rừng, các loại lá ngọt lấy trên núi đưa vào nồi lẩu hoặc xào tỏi ở quán nhà vườn, vị đắng nhẹ hậu ngọt khó mô tả nếu chưa thử. Cuối đông, nồi lẩu chao cay và các món trâu gác bếp giữa trời mát là cách nhiều nhóm kết một ngày leo núi, ngồi quanh bếp than, ăn nóng và kể lại các đoạn dốc vừa qua. Ai ăn được cay thì chao đúng vị dân miền núi, còn ai bụng yếu nên xin quán pha nhạt nước cốt, ăn kèm thêm rau tươi cho dễ chịu.
Quán dọc đường 416 và ven cửa rừng
Từ thị xã Sơn Tây chạy về hướng cầu Trung Hà, quán nhà vườn ven đường 416 dày dần: biển gà đồi, sữa tươi, cà phê ngắm núi rải rác hai bên. Đây là lớp quán tiện cho khách xe máy: dừng nhanh, ăn nhẹ, đổ thêm nước; giá chưa bao giờ là chuyện phải bàn. Cuối tuần các quán này đông từ khung mười một giờ trưa, nên muốn chỗ ngồi đẹp cạnh vườn, phải tới trước hoặc gọi trước. Ngày thường ngược lại, quán vắng, chủ quán có lúc vừa trông xe vừa trông bếp, và thường sẵn sàng nấu nướng theo yêu cầu nếu khách hỏi lịch sự.
Gần cửa rừng có lớp quán nước thứ hai, phục vụ chủ yếu khách đi khu du lịch: nước mía, nước chanh, gói mì, đồ nướng nhanh. Ăn ở đây đừng kỳ vọng món mâm, nhưng để lót dạ trước đoạn dốc dài thì tiện không đâu bằng. Rác và đồ nhàn tạm mang theo trên xe, vì các quán ven rừng giữ gìn cảnh quan là chính, một thói quen nhỏ mà dân phượt ai cũng nên theo.
Ăn sáng ở Sơn Tây trước khi lên núi
Ít ai để ý rằng phần khó khuyên nhất về ăn uống ở Ba Vì lại là ăn sáng. Xuất phát sớm từ Hà Nội, tới Sơn Tây vào khoảng bảy giờ, là khung vàng: phố thị xã lúc này đầy hàng phở, bún, xôi và bánh cuốn nóng, ăn no vừa kịp trời lên sáng đẹp. Ăn sáng no trước khi lên núi quan trọng hơn người mới nghĩ, vì leo các đền tiêu hao nhiều hơn một chuyến chạy đường bằng, và trên núi chỉ có đồ nướng nhẹ, không có bữa mâm.
Nhiều nhóm quen thuộc còn hẳn một quán cố định ở thị xã, ghé đều mỗi chuyến, lâu thành quen mặt với chủ quán; kiểu quen thuộc nhỏ vậy mà đáng giá, vì khi nhóm đi trễ vẫn còn được dành chỗ và nhắc nấu trước. Ai chưa có quán quen thì cứ chọn hàng đông khách, một quy tắc chọn quán ăn ở miền nào cũng đúng, đã được kể trong các bài kinh nghiệm thuê xe máy.
Xếp lịch ăn cho trọn ngày
Lịch chuẩn cho một ngày: bảy giờ ăn sáng ở Sơn Tây, chín giờ tới cửa rừng uống cà phê nhẹ, mười một giờ rưỡi ăn trưa nhà vườn sau khi leo đền, xế chiều dừng trại bò mua sữa về, và tối về tới Hà Nội không đói. Đảo trộn thứ tự tùy mùa và sức nhóm, nhưng giữ hai mốc: ăn sáng no trước lên núi, và ăn trưa sau đền thay vì trước, vì no bụng leo dốc dễ mỏi và dễ buồn ngủ trên đường về. Nhóm định ghép thêm thác hoặc hồ Suối Hai thì nên ăn trưa sớm hơn một chút, để phần chiều không bị vội.
Các câu hỏi thường gặp
Quán ăn gần Ba Vì có đắt không? Giá vùng quê trung du, một mâm gà, xôi và rau cho bốn người thường rẻ hơn một bữa tương đương trong phố.
Có cần gọi trước không? Cuối tuần gần như bắt buộc với quán nhà vườn; ngày thường gọi trước để chắc có gà và trâu làm sẵn.
Quán nào hợp nhóm có trẻ nhỏ? Quán nhà vườn có sân rộng quanh Tản Lĩnh và Ba Trại, trẻ chạy được, lại có sữa tươi và ngô nướng tráng miệng.
Trên núi có hàng ăn không? Chỉ có hàng nước và đồ nướng nhẹ; bữa mâm phải ăn ở chân núi, nên ăn sáng thật no trước khi leo.
Món nào hợp mang về làm quà? Sữa chua Ba Vì, sữa tươi tiệt trùng, và trái cây vườn theo mùa; các thứ này gọn, dễ gói trên yên xe.
Ăn chay ở Ba Vì có khó không? Không khó với quán nhà vườn nếu báo trước, rau vườn và đậu phụ làm được nhiều món; hàng ven đường thì chọn ít hơn.
Tóm lại
Một ngày Ba Vì trọn vẹn là một ngày ăn cũng đáng như leo: sáng phở nóng phố Sơn Tây, trưa gà đồi và mâm rau rừng ở nhà vườn, chiều ly sữa tươi bên trại bò. Khách đi xe máy có lợi thế dừng bất cứ đâu dọc 416, nên đừng chạy vụt qua các quán ven đường: chậm lại một nhịp, gọi một con gà và một hộp sữa chua, và xem như đã hiểu vì sao dân Hà Nội gắn bó với vùng núi này bao năm.