Chạy xe máy quanh Hà Nội một ngày dài, đi việc buổi sáng, chợ trưa, chiều ra vành đai, nhiều người chỉ để ý mưa nắng mà bỏ qua thứ nguy hiểm âm thầm hơn: sự mệt mỏi. Chạy xe máy khi mệt nguy hiểm theo kiểu của rượu: phản ứng chậm, phán đoán sai, và tệ nhất là những giây ngủ ngắn không hay biết. Trên xe hai bánh không có ghế tựa và phanh trợ lực, một giây lơ đãng cũng đủ để lệch khỏi quỹ đạo an toàn. Câu hỏi chạy xe máy khi mệt: nên dừng lúc nào vì thế đáng được trả lời rõ ràng thay vì một lời khuyên chung chung. Bài viết thuộc chuỗi trang an toàn khi đi xe máy do Mr Tú Motorbike Rental tổng hợp.
Câu trả lời nhanh
Dừng ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu: mắt nặng khó giữ mở, ngáp kéo dài liên tục, không nhớ rõ vài ki-lô-mét vừa chạy qua, phải tự nhắc mình nhìn gương, hoặc thấy tay lái đang bị kéo dần về một phía. Về nhịp nghỉ, với chuyến trong phố thì chủ động dừng mỗi chừng một tiếng rưỡi tới hai giờ; chuyến quốc lộ dài thì nghỉ theo mốc định sẵn, không đợi tới lúc buồn ngủ mới đi tìm chỗ đỗ. Chỗ dừng phải là chỗ đỗ được an toàn: bãi rộng, lề bằng phẳng, không phải lề cong hay chân dốc. Nếu đã buồn ngủ thật thì đừng gồng: dừng và ngủ mười tới hai mươi phút còn hơn mọi biện pháp giữ tỉnh.
Dấu hiệu cơ thể đã tới giới hạn
Mệt mỏi tích lũy theo kiểu bậc thang chứ không ập tới một lúc. Các dấu hiệu sớm: mắt khô, phải chớp mạnh, tầm nhìn nhòe lúc chạng vạng; vai gáy cứng dần khiến đầu quay quan sát chậm hơn; tay bắt đầu nắm chặt hơn bình thường, bắp tay căng là dấu hiệu cơ thể đang gồng thay vì thả. Sang giai đoạn rõ hơn: ngáp dài hàng loạt, suy nghĩ lạc đề, quên vừa qua ngã tư nào, chạy lố đèn vàng vì phán đoán quãng đường sai.
Dấu hiệu báo động cuối cùng là chớp mắt dài: một cái chớp mắt biến thành hai ba giây, hoặc đầu gật nhẹ rồi giật mình. Đến đây thì không còn chuyện thêm được chút nữa, vì mọi giây tiếp theo đều là lái xe trong tình trạng ngủ rướm.
Mệt còn bộc lộ qua cách chạy: người tỉnh táo lái mượt, giữ khoảng cách đều, nhìn gương theo nhịp; người mệt lái theo đà, khoảng cách lúc xa lúc gần, quên nhìn gương cả chục giây, phản xạ né chậm nửa nhịp. Cách tự kiểm tra trung thực: nếu bạn phải tự nhắc trong đầu để tiếp tục thì nghĩa là đã vượt quá mốc thoải mái.
Ngủ vài giây giữa tay lái nguy hiểm ra sao
Giấc ngủ ngắn không chủ ý thường kéo dài từ hai tới bốn giây mà người lái không hề biết mình đã ngủ. Với tốc độ bốn mươi ki-lô-mét một giờ, xe đi gần mười hai mét mỗi giây: ba giây ngủ là gần bốn mươi mét chạy hoàn toàn không có ai điều khiển, đủ dài để vọt qua vạch phân làn, lao vào đuôi xe trước hoặc trượt khỏi cua. Trên xe máy, hậu quả còn nặng hơn xe hơi, vì xe hai bánh không tự đứng thẳng được, mất thăng bằng vài giây là ngã. Chính vì người lái không nhận ra mình đã ngủ, cách duy nhất là chặn trước: dừng ngay khi các dấu hiệu kể trên mới bắt đầu xuất hiện.
Việc cắt cơn buồn ngủ không thể dựa vào ý chí, vì buồn ngủ không phải một trạng thái tinh thần đơn thuần mà là nhu cầu sinh lý: mắt đã nhắm thì ý chí không mở lại được. Người lái giỏi nhất cũng không thắng được sinh lý, chỉ có thể thắng được lịch trình, nghĩa là dừng trước khi cơ thể đòi nghỉ.
Ba mốc nên dừng
Mốc thứ nhất theo thời gian: sau khoảng một tiếng rưỡi tới hai giờ chạy liên tục thì chủ động dừng, dù chưa buồn ngủ. Vận hành xe máy tiêu hao sự tập trung theo nhịp lặp của quan sát, nhìn gương, canh gót xe, né chướng ngại, và sự tập trung là tài nguyên có hạn; nghỉ trước khi cạn luôn rẻ hơn nghỉ sau khi đã lơ mơ.
Mốc thứ hai theo dấu hiệu: mắt nặng, ngáp, quên đoạn đường vừa chạy, thì dừng không cần bàn cãi. Mốc thứ ba theo hoàn cảnh: mưa to tầm nhìn ngắn, dốc dài, trời tối muộn, những tình huống đòi hỏi tỉnh táo gấp bội. Chạy trong mưa to vốn đã cần kỹ thuật riêng như bài về chạy xe máy trong mưa to; cố thêm phần nữa lúc mắt đã nặng là cộng rủi ro lên gấp đôi.
Chọn điểm dừng an toàn
Điểm dừng tốt cho người mệt là nơi xe vào ra không phải lấn làn: bãi tránh xe trên quốc lộ, sân trước trạm dừng nghỉ, bãi xe quán nước có mặt bằng rộng. Tránh tuyệt đối lề cong, chân dốc, ngay sau khúc khuỷu hoặc mép đường một chiều đông: chỗ ấy mệt chưa phục hồi đã thêm căng thẳng mới, vì xe sau lao tới không kịp thấy bạn. Nếu mệt tới mức mắt mở không nổi, đừng cố tìm bãi đẹp: sân trạm xăng gần nhất đã là điểm dừng an toàn. Vào hẳn trong bãi, dựng chân chống chắc, ngồi nơi thoáng mát thay vì ngủ gục trên yên xe giữa nắng.
Trong phố thì chọn điểm quen: sân chung cư, vỉa hè rộng trước cửa hàng có người qua lại. Trên quốc lộ, các trạm dừng nghỉ và bãi tránh cách nhau không xa; kế hoạch chuyến đi nên đánh dấu sẵn vài điểm ứng viên thay vì lúc mệt mới quẹo xe tìm chỗ. Bãi xăng cũng là lựa chọn hợp lệ: sân rộng, có người, có nước uống.
Nghỉ kiểu nào mới thực sự lấy lại tỉnh táo
Mười lăm tới hai mươi phút nghỉ ngắn hồi phục phần bề nổi của sự mệt: xuống xe, vươn vai lưng, xoay cổ vai, uống nước lọc vài ngụm nhỏ, rửa mặt. Nếu buồn ngủ thật thì ngủ nạp mười tới hai mươi phút; dài hơn lại thành nặng đầu khi thức dậy. Cà phê cần khoảng hai mươi phút mới phát huy tác dụng, nên uống ngay đầu lúc nghỉ ngắn, và không coi cà phê là phương án thay thế giấc ngủ. Tránh ăn no nặng rồi chạy tiếp ngay, vì máu dồn về tiêu hoá làm buồn ngủ thêm một nấc; ăn nhẹ, để bụng thoải mái rồi mới lên xe.
Một chi tiết nhỏ có tác dụng lớn: xuống xe đứng dậy đi vài bước quanh bãi. Vòng máu chân lưu thông giúp người tỉnh nhanh hơn ngồi tại chỗ; kết hợp vươn cổ, xoay vai, uống nước chậm rãi thì mười lăm phút đã thấy khác hẳn lúc ngồi gục trên yên.
Chuẩn bị từ trước chuyến đi dài
Ngủ đủ đêm trước chuyến là biện pháp số một, không thay được bằng bất kỳ biện pháp nào trên đường. Lộ trình nên chia đoạn có điểm nghỉ định sẵn thay vì chạy theo cảm hứng; chặng nào biết trước nặng, dốc đèo, mưa, chở nặng như tình huống trong bài kỹ năng đổ đèo mưa kết hợp chở nặng, thì xếp vào buổi sáng, giờ cơ thể còn tỉnh nhất. Xe cũng cần chuẩn bị cho thoải mái: gương chỉnh đúng tầm, độ cao yên vừa, áo mưa mặc gọn, vì mọi nguồn gây mỏi nhỏ đều cộng dồn vào quỹ tỉnh táo của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Buồn ngủ giữa chặng mà chưa thấy chỗ dừng thì làm sao?
Giảm tốc độ ngay, mở kính mũ cho gió vào mặt, nói chuyện với người ngồi sau hoặc tự hát nếu đi một mình: đây là biện pháp chờ tới chỗ dừng gần nhất, không phải biện pháp thay thế nghỉ. Ưu tiên tìm trạm xăng, sân trạm luôn là điểm dừng hợp lệ và có người.
Ngủ nạp bao lâu là đủ?
Mười tới hai mươi phút. Ngắn hơn chưa kịp hồi phục, dài hơn dễ chìm vào giấc sâu rồi dậy càng lơ mơ. Đặt báo thức, và uống cà phê trước khi ngủ để lúc tỉnh đúng lúc cà phê phát tác.
Chạy lúc sáng sớm sau đêm ngủ ít có sao không?
Sáng sớm là khung giờ dễ đánh lừa: trời mát dễ tưởng mình tỉnh, nhưng nếu đêm trước ngủ dưới năm tiếng, phản ứng chậm kéo dài cả buổi. Chặng quan trọng nên dời sang giờ đã ngủ bù, hoặc đi chậm hơn bình thường một nấc và dừng sớm hơn thường lệ.
Người ngồi sau buồn ngủ thì có làm nguy hiểm không?
Có: người sau gật đầu rồi giật mình làm xe lệch đột ngột, hoặc buông tay lúc xe giảm tốc còn kéo người lái mất thăng bằng. Người sau mệt thì cùng dừng nghỉ, hoặc đổi lượt lái nếu cả hai đều biết chạy xe và có đầy đủ giấy tờ theo quy định.
Tóm lại
Mệt khi lái là rủi ro đo được bằng dấu hiệu của chính cơ thể: mắt nặng, ngáp, quên đường, chớp mắt dài. Dừng theo ba mốc là hai tiếng, dấu hiệu, và hoàn cảnh nặng; nghỉ đúng kiểu, và chuẩn bị ngủ đủ từ đêm trước. Đây là một bài trong loạt kỹ năng nâng cao khi chạy xe máy của chuyên mục An toàn do Mr Tú Motorbike Rental viết cho người chạy xe hằng ngày quanh Hà Nội, trong giờ mở cửa từ 08:00 đến 17:00 hằng ngày.